Duellerende vrouwen (1636) – José de Ribera

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

José de Ribera (1591-1652), Duellerende vrouwen [Spaanse titel: 'Combate de mujeres'], 1636, olieverf op doek, 235 x 212 cm, Museum Het Prado, Madrid
José de Ribera (1591-1652), Duellerende vrouwen [Spaanse titel: 'Combate de mujeres'], 1636, olieverf op doek, 235 x 212 cm, Museum Het Prado, Madrid
Kunstenaar José de Ribera
Land Spanje
Stijl / Stroming / Periode barok
Locatie / Museum Prado, Madrid

In het oeuvre van José de Ribera vinden we opmerkelijke onderwerpen, zoals het schilderij Vrouw met baard uit 1631, dat ook behoort tot de collectie van Museum Het Prado, en De horrelvoet uit 1642, dat te zien is in museum Het Louvre in Parijs. De schilder lijkt een hang te hebben naar de esthetiek van het lelijke. Bij de twee genoemde schilderijen wordt het afstotelijke, esthetisch gezien, zonder scrupules in beeld gebracht. De kunstenaar lijkt ook aangetrokken door gruwelijkheden van morele aard. Zo laat het schilderij Ixion uit 1632 breeduit het sadisme zien van een satyr uit een Grieks mythologisch verhaal. Met satanisch genoegen teistert het wezen koning Ixion, die voor straf vastgebonden is aan een rad in de Griekse onderwereld. In dit schilderij met de ongebruikelijke voorstelling van twee vechtende vrouwen handelt het ook om een ethisch gezien verwerpelijk thema. Vrouwen worden in de kunst normaal gesproken, eerder in verband gebracht met zaken als liefde en geboorte. Het doek roept de nodige praktische vragen op. Om wat voor gevecht gaat het hier? Wie zijn deze vrouwen?

Volgens oude catalogi van het museum is het de verbeelding van een duel dat in 1552 in Napels zou hebben plaats gevonden. Het zou dan het slot laten zien van een gevecht op leven en dood tussen twee Napolitaanse jaloerse vrouwen. Isabella de Carazi en Diambra de Petinella bevechten elkaar, vanwege hun liefde voor dezelfde knappe jongeling, een zekere Fabio de Zeresola. Het duel zou hebben plaats gevonden in aanwezigheid van de onderkoning van het Koninkrijk Napels, de markies van Vasto. Maar deze interpretatie van de voorstelling stuit op problemen. Want wie zijn de figuren op de achtergrond? De markies van Vasto is er in ieder geval niet bij. Zijn uiterlijk was bekend in de tijd van Ribera, maar geen van de afgebeelde figuren voldoet aan zijn uiterlijke kenmerken. Bovendien kon de onderkoning onmogelijk bij het duel aanwezig zijn geweest, want hij was in 1552 al zes jaar dood. Ook Fabio de Zeresola ontbreekt op het schilderij.

Een andere interpretatie is dat het schilderij een politieke symbolische voorstelling is van het conflict tussen de inwoners van het Italiaanse Napels en hun Spaanse overheersers. Het Koninkrijk van Napels stond namelijk onder gezag van het Spaanse Koninkrijk. Toch is ook deze duiding niet erg aannemelijk, omdat Ribera een officiële positie aan het hof had van de Spaanse onderkoning. Het is daarom niet erg aannemelijk dat hij in opdracht van het hof een schilderij zou hebben gemaakt waarin anti-Spaanse sentimenten worden geuit.

Een meer aannemelijke interpretatie is dat Ribera in het schilderij vrouwelijke gladiatoren uit het oude Rome wilde verbeelden. De figuren op de achtergrond zijn dan willekeurige toeschouwers in de arena. Het is uit klassieke Romeinse bronnen bekend dat ter ere van de keizers Nero en Titus Flavius Domitianus gevechten tussen vrouwen werden georganiseerd in het Colosseum. Deze interpretatie strookt bovendien met het feit dat midden jaren dertig van de zeventiende eeuw het net gebouwde Buen Retiro paleis in Madrid werd gedecoreerd met klassieke Romeinse onderwerpen, met bijvoorbeeld afbeeldingen van de circusspelen. Deze derde interpretatie kan ook de haardracht en de kleding van de twee vechtende vrouwen op het schilderij prima verklaren. Ze lijken geknipt en gekleed als twee Romeinse dames uit het oude Rome.