Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie (1855) - Gustave Courbet

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Iconische propagandastunt


door: Sander Kletter

Dit beroemde schilderij, getiteld Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie uit 1855, behoort tot de topstukken van Musée d'Orsay in Parijs. In het schilderij geeft Gustave Courbet zijn destijds revolutionaire ideeën weer over kunst, maar ook over sociale verhoudingen in de maatschappij. Het is een monumentaal werk van 359 x 598 cm. Het heeft afmetingen, die voorbehouden zijn aan een historiestuk. Het grote formaat staat echter in contrast met de minder heroïsche locatie, dat Courbet kiest voor zijn compositie: het atelier van de kunstenaar.

Gustave Courbet, Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie, 1855, olieverf op doek, 359 x 598 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Gustave Courbet, Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie, 1855, olieverf op doek, 359 x 598 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Kunstenaar Gustave Courbet
Land Frankrijk
Stijl / Stroming / Periode realisme 19e eeuw
Locatie / Museum Musée d'Orsay, Parijs

In het midden van het schilderij is de kunstenaar zelf afgebeeld, terwijl hij een landschap in de Franche-Comté schildert. In zijn kielzog staan een boerenjongen, een kat en een jonge naakte vrouw. Zij staat symbool voor het schildersmodel. Aan de rechterkant worden belangrijke vrienden en beschermheren van de kunstenaar weergegeven, onder wie de dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire. Verder zien we daar kunstverzamelaar en voorvechter van het realisme Alfred Bruyas, kunstcriticus Champfleury en de anarchistische schrijver Proudhon. Links op het schilderij zijn allegorische personages afgebeeld. De figuren symboliseren begrippen als arbeid, handel en de academische kunsten. Samen representeren zij het gewone leven en de alledaagse realiteit.
De realistische stijl, die Courbet beoogde te propageren, is duidelijk terug te zien in de manier waarop Courbet het model op het doek heeft gezet. Hij heeft haar gewoon naar een foto geschilderd. Hij geeft haar niet geïdealiseerd weer, proportioneel gemodelleerd naar de traditie van de klassieke beeldhouwkunst, maar gewoon zoals zij er uitziet in de realiteit. Een belangrijk terugkerend statement van het negentiende-eeuwse realisme is immers om de werkelijkheid te schilderen zoals die echt is. Opvallend is verder dat de aandacht van de kunstenaar in het schilderij vooral is gericht op het kleine jongetje. Alsof hij zich niet zo bekommert om de beoordeling van al die zogenaamde hooggeplaatste figuren, die het zo goed weten. Courbet suggereert zo des te meer geïnteresseerd te zijn in de mening van een onbevangen kind.

Het schilderij werd resoluut afgewezen voor de Wereldtentoonstelling van 1855 in Parijs, waar Frankrijk haar beste kunstenaars aan de internationale gemeenschap wilde tonen. Op dat moment gevierde Kunstenaars als Delacroix en Ingres kregen er uitgebreide presentaties van hun oeuvre. Courbet lost zijn afwijzing resoluut op, door pal naast de wereldtentoonstelling zijn eigen tentoonstelling te organiseren. Zijn expositie werd bijzonder goed bezocht. De kunstenaar vestigde daarmee zijn naam. Bovendien bracht hij in een moeite door zijn destijds vernieuwende stijlopvatting van het realisme onder de aandacht van de hoofdrolspelers uit de internationale kunstwereld.