Las Meninas (1656) – Velázquez

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  

Iedereen kent dit beroemde schilderij van Diego Velázquez onder de titel Las Meninas, dat ‘De hofdames’ betekent. Oorspronkelijk droeg dit schilderij echter de titel ‘Het gezin van Filips IV’. Het behoort tot de topstukken van museum het Prado in Madrid. De Italiaanse barokschilder Luca Giordano sprak bij dit schilderij van ‘de theologie van de schilderkunst.' Het schilderij biedt zoveel filosofische en praktische inzichten op het gebied van het schilderen, dat hij er uit ontzag deze nogal verheven beeldspraak op losliet.

Diego Velázquez (1599-1660), Las Meninas, 1656, olieverf op doek, 323 x 276 cm, Museo del Prado, Madrid
Diego Velázquez (1599-1660), Las Meninas, 1656, olieverf op doek, 323 x 276 cm, Museo del Prado, Madrid

We zien de vijfjarige prinses Margarita, te midden van twee hofdames, een grote hond, een bodyguard en enkele ambtenaren van het hof. Links, achter een groot doek, staat kunstenaar Velázquez zelf, met een palet en penseel in de aanslag. Even is het onduidelijk wie hij nu aankijkt. Het lijkt alsof hij de beschouwer wil portretteren, maar de spiegel op de achtergrond reflecteert het Spaanse koningspaar. Dit verwarrende spel van mogelijkheden binnen het schilderij bracht Giordano tot zijn bewonderende uitspraak dat het schilderij als ‘de theologie van de schilderkunst’ gezien moest worden.

Velázquez wil met Las Meninas ook iets zeggen over de status van de kunstenaar. Velázquez probeerde in de periode waarin hij dit schilderij maakte om verheven te worden tot de adelstand. Dit was in de regel echter onmogelijk voor 'handwerkslieden.' De grote vraag was in dit verband of het schilderen als een ambacht of als een vrije kunstvorm moest worden beschouwd. Om zijn punt kracht bij te zetten schilderde de kunstenaar zichzelf alvast in de rol van hofdignitaris. Met de twee schilderijen, die aan de achterwand boven Velázquez hangen, geeft de kunstenaar een hint in deze kwestie. Het zijn een prinsesje en enkele hofdames geschilderd naar werken van Peter Paul Rubens. Laat dit nu juist het voorbeeld zijn van een kunstschilder die tot de adelstand is verheven. Twee jaar na het voltooien van Las Meninas werd Velázquez inderdaad tot de adellijke ridderorde toegelaten. In opdracht van de koning werd het kruis van Santiago, symbool van een oude militaire ridderorde, alsnog aan het schilderij toegevoegd en geschilderd op de borst van Velázquez!

Het doek, dat wordt beschouwd als het topstuk voor het publiek van museum het Prado in Madrid, wordt al eeuwenlang als belangrijk ervaren door Giordano en andere kunstenaars. Het is een voorbeeld voor hen die reflecteren over de status van het kunstenaarschap. Het doek is ook door vakgenoten bestudeerd vanwege de compositorische en inhoudelijke gelaagdheid. Het schilderij inspireerde landgenoot Goya tot het eveneens beroemd geworden groepsportret Karel IV en zijn familie. Ook hij plaatst zichzelf binnen de voorstelling van het doek, terwijl hij bezig is de Koninklijke familie te portretteren.