Zelfportret met twee cirkels (1665-69) - Rembrandt

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter

Rembrandt schilderde gedurende zijn carrière als kunstschilder meer dan veertig zelfportretten. Samen lijken ze een prachtig beeld te geven van de ontwikkeling van de persoonlijkheid van de kunstenaar. Voor zijn tijd zou dit bijzonder zijn. In de negentiende-eeuwse en twintigste-eeuwse kunst zien we dit veel vaker, zoals bij Max Beckmann, Frida Kahlo, Edvard Munch en Van Gogh, die tientallen reflectieve zelfportretten hebben geschilderd. Een veel gehoorde verklaring voor de grote serie zelfportretten van Rembrandt is echter ook de ontnuchterende uitleg, dat je deze slechts moet opvatten als studies naar gelaatsuitdrukkingen.

Rembrandt, Zelfportret met twee cirkels, 1665-1669, olieverf op doek, 114.3 x 94 cm, Kenwood House, Hampstead, Londen
Rembrandt, Zelfportret met twee cirkels, 1665-1669, olieverf op doek, 114.3 x 94 cm, Kenwood House, Hampstead, Londen

Zelfportret met twee cirkels is geschilderd in de laatste fase van zijn leven, toen het de kunstenaar zakelijk niet meer zo goed ging, desondanks is de kunstenaar gekleed in een met bont afgezet kunstenaarskostuum. Het schilderij bevat grote lichtdonkercontrasten, kenmerkend voor de stijlperiode van de barok. Het is pasteus met een losse toets geschilderd. Op verschillende plaatsen heeft de kunstenaar in de nog natte olieverf gekrast, zoals bij zijn snor. De oogkassen en de ogen zijn echter door een aantal zorgvuldig opgebrachte glacislagen - transparante dunne lagen - tot stand gekomen. Het portret oogt geïmproviseerd, haast expressionistisch. Tegelijkertijd heeft het doek een heel monumentaal karakter door de grote vlakken, waarin het is ingedeeld. Die monumentaliteit wordt versterkt door het beperkte kleurenpalet, de weinige details en de symmetrie van de compositie. Men suggereert weleens dat het portret misschien niet af is. Die gedachte zou dan worden ondersteund doordat Rembrandt het portret niet heeft gesigneerd en gedateerd, wat nogal ongebruikelijk is voor de zelfportretten van deze kunstenaar.

Onderzoek heeft aangetoond dat Rembrandt, vanuit de beschouwer gezien, eerst iets verder naar rechts stond in het schilderij. Hij hield in die versie zijn rechterarm omhoog, terwijl hij aan het schilderen was op een doek dat zich links op de rand van het schilderij bevond. Dit heeft de kunstenaar echter aangepast, waarbij hij zijn rechterhand in zijn zij heeft geplaatst. De zelfverzekerde ietwat uitdagende pose, die daardoor ontstaat kan worden uitgelegd als dat de kunstenaar een statement heeft willen maken voor het nageslacht. Hier staat een geniale kunstenaar voor u, die zijn vak beheerst. Zeg maar eens als het niet zo is!
Veelvuldig wordt gespeculeerd over de functie van de twee cirkels op het schilderij achter Rembrandt. In sommige interpretaties gaat men ervan uit dat het een opzet is voor twee helften van een wereldbol. Dat is best aannemelijk, aangezien in de tijd van Rembrandt in veel Nederlandse huizen een dergelijke wandversiering heel gewoon was. Toch is het beslist niet zeker omdat de twee helften van de wereldkaart, daarvoor eigenlijk iets te ver uit elkaar zijn geplaatst. In andere interpretaties wil men er filosofische verwijzingen in zien, naar Aristoteles of naar de joodse kabbalistiek. Een leuke theorie, aansluitend bij Rembrandt zijn hiervoor besproken lichaamshouding, is het idee dat de cirkels symbool zouden staan voor perfect vakmanschap. Het zou dan kunnen refereren aan een anekdote waarin de paus renaissancekunstenaar Giotto eens had uitgedaagd om hem zijn artistieke vakkundigheid te bewijzen. Giotto had vervolgens in slechts een enkele armbeweging een perfecte cirkel getekend voor de paus. Tot slot worden simpelweg ook compositorische functies aan de cirkels toegedacht.
Of we ooit de ware toedracht zullen kennen is de vraag. Hoe dan ook, het portret wordt gerekend tot de absolute meesterwerken van Rembrandt. Ook in de canon van de kunstgeschiedenis neemt het een stevige positie in. Voor de liefhebbers: het meesterwerk is te bewonderen in Kenwood House in Hampstead in Londen.

Lees meer over Rembrandt aan de hand van zijn volgende schilderijen: