Een begrafenis in Ornans (1849-50) - Gustave Courbet

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
    

De voorstelling van Een begrafenis in Ornans, dat behoort tot de collectie van Musée d'Orsay in Parijs, ziet er op het eerste gezicht misschien zwaarwichtig en plechtig uit. Toch kan een begrafenis ook worden gezien als een gewone alledaagse gebeurtenis. Gustave Courbet koos als thema ‘een begrafenis’, zonder dat duidelijk is, wie er eigenlijk wordt begraven.

Gustave Courbet, Een begrafenis in Ornans [Franse titel: 'Un enterrement à Ornans'], 1849 - 1850, olieverf op doek, 314 x 663 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Gustave Courbet, Een begrafenis in Ornans [Franse titel: 'Un enterrement à Ornans'], 1849 - 1850, olieverf op doek, 314 x 663 cm, Musée d'Orsay, Parijs

De kunstenaar schilderde de gebruikelijke mensen, die bij een begrafenis aanwezig zijn. Hij kiest als locatie zijn geboorteplaats Ornans. Hij kiest voor een klein provinciestadje in plaats van Parijs. Op de begrafenis zijn gewone mensen aanwezig: vrouwen en kinderen, zijn vader en zussen, boeren, de priester en de burgemeester. Ze zijn monumentaal afgebeeld, op een doek breder dan zes meter, weinig glorieus en onverhuld. Dit is kenmerkend voor het realisme van de negentiende eeuw. Courbet kiest er hier nadrukkelijk voor om een gewoon alledaags tafereel op het formaat van een historiestuk te verbeelden. Volgens de academieregels en de normen, die golden voor de Salontentoonstellingen in Parijs, mocht op een dergelijk groot formaat uitsluitend een belangrijke (historische) gebeurtenis worden afgebeeld. Waarop bijvoorbeeld een koning, staatsman, generaal of andere hoogwaardigheidsbekleder de hoofdrol vervult. In het geval van een begrafenis zou je dan een begrafenis verwachten van een koning in Parijs. Dat onderwerp is het uitzonderlijke grote formaat van een historiestuk wel waardig. Critici suggereerden dat Courbet de mensen op het schilderij Een begrafenis in Ornans belachelijk wilde maken, door ze met rode neuzen en sullige blikken weer te geven. Voor de schilder draaide zijn kunstwerken echter om het weergeven van de werkelijkheid van alledag, net als voor realisten als Jean-François Millet en Honoré Daumier. Zij wilden de werkelijkheid niet mooier maken dan deze is.
Linksboven steekt een kruisbeeld in groot contrast duidelijk zichtbaar af tegen de lucht. Deze crucifix kan worden gezien als symbool voor de niet te onderschatten rol, die het christendom in die tijd speelde op het Franse platteland. Kerk en godsdienst domineerden het leven van de gewone plattelandsbevolking. Kort voordat Courbet het doek schilderde, in 1848, woedden revoluties door heel Europa. Socialistische theoretici als Karl Marx en Friedrich Engels hadden aandacht gevraagd en gevestigd op de positie en het leven van de gewone man en de arbeidersklasse. Het lijkt er op dat Courbet met dit schilderij een socialistische boodschap wilde uitdragen. Het leven van de gewone man op het platteland is belangrijk. Iedereen is gelijk is zijn statement. Ze verdienen het daarom op het monumentale formaat van een historiestuk te worden afgebeeld. Zie voor vergelijkbare thematiek ook zijn schilderij De steenkloppers uit 1849. De schilderijen van Courbet kregen in zijn tijd heftige kritiek te verduren, maar worden intussen als de iconen beschouwd van het realisme van de negentiende eeuw.
Courbet wordt later om redenen, die overigens met het schilderij Een begrafenis in Ornans niets te maken hebben, maar wel verband houden met zijn politieke kleur, uit Frankrijk verbannen. Vanaf 1873 tot zijn dood woont hij in ballingschap in Zwitserland.