Madame X [Madame Pierre Gautreau] (1883-84) - John Singer Sargent

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  

Het is vandaag de dag misschien moeilijk voor te stellen, dat dit schilderij van John Singer Sargent oproer veroorzaakte vanaf het eerste moment dat het op de prestigieuze Salontentoonstelling van 1884 in Parijs getoond werd. Op deze jaarlijkse terugkerende tentoonstelling werd een overzicht gegeven van kunstwerken van kunstenaars, die in de gevestigde kunstwereld hoog werden gewaardeerd.

John Singer Sargent, Madame X (Madame Pierre Gautreau), 1883-84, olieverf op doek, 243 x 144 cm, Metropolitan Museum of Art, New York
John Singer Sargent, Madame X (Madame Pierre Gautreau), 1883-84, olieverf op doek, 243 x 144 cm, Metropolitan Museum of Art, New York

De achtentwintigjarige Sargent had al zes keer eerder geëxposeerd op de Salon, en in 1884 werd zijn werk opnieuw door de jury geaccepteerd. Op de tentoonstelling reageerde het geschokte publiek echter afkeurend, ondermeer vanwege de seksueel geladen pose en de bleke huidskleur van de geportretteerde. De afmetingen van het werk zijn dusdanig groot, dat de verschijning van de vrouwfiguur bovendien nogal intimiderend op de beschouwer overkomt. De reacties waren zo heftig, dat Sargent zelfs besloot na afloop van de Salon om direct het schouderbandje van de jurk over de schouder te schilderen. Op het schilderij zoals het op de Salon werd geëxposeerd had hij het rechter schouderbandje van de jurk namelijk afhangend weergegeven. Dit werd opgevat door het verontwaardigde publiek als een teken van onkuisheid. Wie model had gestaan voor het schilderij was op de Salon bewust niet bekendgemaakt, maar de geportretteerde vrouw was Virginie Amélie Avegno, een bekende figuur in de Parijse beau monde van weleer. Ze was de vrouw van de rijke bankier Pierre Gaureau. En het publiek van de Salon had haar daarom gemakkelijk herkend. Ze nam een belangrijke positie in op de sociale ladder, welke ze mede aan haar schoonheid te danken had. Sargent schilderde haar niet in opdracht. Hij was gewoon diep onder de indruk van haar, mede door haar persoonlijke stijl, en hij had verwacht dat het zijn reputatie goed zou doen als hij haar portret ten toon zou stellen. De familie van Virginie verzocht de kunstenaar echter dringend om het doek terug te trekken van de tentoonstelling. Sargent was bereid het schouderbandje al tijdens de Salon over de schouder schilderen, maar hij kreeg van de Salon geen toestemming om dit te doen voordat de tentoonstelling was afgelopen. Zwaar teleurgesteld vanwege al deze perikelen en kritiek, vertrok de kunstenaar kort na de affaire uit Parijs en vestigde zich in Londen. Ruim dertig jaar later verkocht hij het werk aan het Metropolitan Museum of Art in New York, met het dringende verzoek om de naam van de geportretteerde te verhullen.
Het was niet de eerste keer en ook niet de laatste keer in de kunstgeschiedenis, dat de geldende seksuele moraal schandalen teweegbracht op de laat negentiende-eeuwse exposities in de stad Parijs. Schilderijen als Déjeuner sur l'herbe en Olympia van Manet hadden in 1863 een precedent geschapen.