Déjeuner sur l’herbe (1863) - Manet

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter

Het schilderij Le déjeuner sur l’herbe, geschilderd in 1863 door de Franse kunstschilder Édouard Manet (1832-1883), wordt als je er handboeken van de moderne kunstgeschiedenis op naslaat door enkelen beschouwd als het begin van het modernisme. Anderen vinden dat teveel eer. Zij zien het schilderij meer als een voorbode. Het schilderij behoort tot de absolute topstukken van Musée d'Orsay in Parijs.
 

Édouard Manet, Le déjeuner sur l’herbe, 1863, olieverf op linnen, 206 x 269 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Édouard Manet, Le déjeuner sur l’herbe, 1863, olieverf op linnen, 206 x 269 cm, Musée d'Orsay, Parijs

Hoe het ook zij, het schilderij representeert voor zijn tijd beslist een nieuwe manier van kijken. Door de wijze waarop Manet de realiteit verbeeldt, zowel inhoudelijk als ten aanzien van de wijze van schilderen en het toepassen van verschillende beeldende aspecten, moet het schilderij als een briljant meesterwerk worden beschouwd.

Édouard Manet is op klassieke wijze opgeleid in het atelier van Thomas Couture (1815-1879), een gewaardeerde historieschilder uit het Parijs van de negentiende eeuw. Zoals vele kunstschilders in zijn tijd, leerde hij door te kopiëren naar de oude meesters in het Louvre. De invloed van de traditionele academische aanpak van zijn leermeester Couture is herkenbaar in Déjeuner sur l’herbe, door toepassing van een opvallende, min of meer centraal geplaatste, compositiedriehoek. Deze driehoek wordt gevormd door de drie zittende figuren en de badende vrouwfiguur daarboven, die zich iets verder weg in de ruimte tussen de bomen bevindt. De ordening van de drie onderste figuren heeft Manet afgeleid van Het oordeel van Paris van Rafaël. Dat schilderij kende hij door een kopergravure van Marcoantonio Raimundi, dat te zien is in het Metropolitan Museum of Art in New York (zie op de afbeelding hieronder de drie zittende figuren rechtsonder).

Marcantonio Raimondi, Het oordeel van Paris (naar Rafaël), 1510-1520, kopergravure, 29,1 x 43,7 cm, collectie Metropolitan Museum of Art, New York
Marcantonio Raimondi, Het oordeel van Paris (naar Rafaël), 1510-1520, kopergravure, 29,1 x 43,7 cm, collectie Metropolitan Museum of Art, New York

Zondigen tegen de academieregels

Zoals opgemerkt zijn er vanuit formalistisch oogpunt verschillende vernieuwende aspecten te vinden in Le déjeuner sur l’herbe. Heel opvallend is de wijze waarop Manet het vrouwelijk naakt heeft geschilderd. In de weergave van de naakte vrouwfiguur links op de voorgrond, die de beschouwer zo ongegeneerd aankijkt, heeft hij tegen de academische traditie in het 'chiaroscuro' niet of nauwelijks toegepast. Bovendien heeft hij geen gebruik gemaakt van een donkere onderschildering, zoals hem dat in het atelier van Couture was geleerd. De naaktheid van het vrouwenlichaam komt hierdoor des te realistischer over. De toegepaste lichte toon van de huidskleur laat overtuigend zien, dat deze naakte vrouw op klaarlichte dag door het felle zonlicht wordt beschenen. Het lichaam is echter heel gelijkmatig verlicht, daardoor bezit het nauwelijks de suggestie van een verzameling van volumes. Die illusie zou wel zijn ontstaan als het licht-donkercontrast volgens het principe van het chiaroscuro zou zijn toegepast. Deze vervlakkende verbeelding, in dit geval van de naakte vrouwfiguur, is niet alleen een vernieuwende factor in dit schilderij. Het is ook kenmerkend voor de andere schilderijen van de kunstenaar uit de jaren zestig in de negentiende eeuw. Zie bijvoorbeeld Olympia uit 1863 (afbeelding hieronder) en het Portret van Émile Zola uit 1868. Deze vervlakking, 'het platter overkomen van de voorstelling', is een duidelijke stap richting abstractie. Het vormt de algemene tendens in de geschiedenis van de schilderkunst van de moderne kunst. Ook het niet zorgvuldig toepassen van onderlinge verhoudingen van de figuren ten op zichtte van de omgeving leverde Manet kritiek op van tijdgenoten en critici. Hij had daarmee de academieregels van het lineair perspectief veronachtzaamd. De roeiboot, die rechtsboven in beeld is geplaatst op dezelfde denkbeeldige horizontale lijn als de badende vrouw, is ten opzichte van deze vrouw veel te klein weergegeven. Tot slot vond men dat het schilderij veel te schetsmatig was geschilderd. Het was volgens de academische standaard niet ver genoeg in zijn details uitgewerkt.
 

Zondigen tegen de fatsoensnormen

Misschien geven de hierboven genoemde vernieuwende aspecten nog onvoldoende aanleiding om het schilderij een plaats toe te kennen in de canon van de kunstgeschiedenis. De betekenis van Déjeuner sur l’herbe voor de canon van de kunstgeschiedenis wordt echter overtuigend, als we bekijken welk onderwerp en sociale context het schilderij verbeeldt.

We zien twee geklede mannen en twee vrouwen. Van de vrouwen is een geheel naakt, de andere is half ontkleed. Voorin links zien we een slordig hoopje uitgetrokken kledingstukken. De mannen dragen beiden herkenbare kleding. De linker van de twee draagt een typerende pet uit de tijd van Manet, die door Parijse studenten en kunstenaars werd gedragen. Het is overduidelijk dat de vrouwen geen godinnen, mythologische figuren of personificaties van een deugd verbeelden, zoals het hoorde in de academische traditie van de schilderkunst. Het zijn gewone naakte vrouwen uit Manet zijn tijd. Het zijn cocottes, door rijke heren onderhouden minnaressen, die met mannen de bossen rondom Parijs in pleegden te gaan. Juist dit inhoudelijke aspect van het schilderij is vanuit sociaal maatschappelijk gezichtspunt belangrijk. Het onderwerp van Déjeuner sur l’herbe beantwoordt daarmee aan de oproep, die dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire vanaf 1846 in meerdere van zijn geschriften deed. Kunstenaars moesten scenes van het eigentijdse leven verbeelden. Klassieke onderwerpen van de schilderkunst, waarvan het vrouwelijk naakt er een was, moesten in zijn visie worden verbonden met moderne eigentijdse thematiek.

Édouard Manet, Olympia, 1863, olieverf op doek, 130,5 x 190 cm, collectie Musée d'Orsay, Parijs
Édouard Manet, Olympia, 1863, olieverf op doek, 130,5 x 190 cm, collectie Musée d'Orsay, Parijs

Manet verwijst met zijn schilderij naar een klassiek onderwerp. Hij heeft het gebaseerd op een in de negentiende eeuw hooggewaardeerd schilderij uit de zestiende eeuw. Het is getiteld Pastoraal Concert en geschilderd door Titiaan. Hier verwijst de kunstenaar naar als het gaat om het aantal geklede man- en naakte vrouwfiguren. Tegelijkertijd verwijst hij met de compositie van het voorste drietal naar Rafaël. En juist Rafaël en Titiaan behoorden in het begin van de negentiende eeuw tot de meest gewaardeerde meesters van de renaissance. De stijlperiode waarin de kunst van de klassieke oudheid in ere werd hersteld en als voorbeeld werd genomen. Ze golden beiden als de erkende schoolvoorbeelden van de academie. In de tijd van Manet was de academie nog altijd sterk beïnvloed door de ideeën van Johann Joachim Winckelmann, die net als de renaissancekunstenaars in de kunst van de klassieke oudheid van Grieken en Romeinen het ideale voorbeeld van schoonheid zag.

Manet heeft echter het lef om in Le déjeuner sur l’herbe het esthetisch bedoelde en geïdealiseerde vrouwelijk naakt volgens de academienorm, waarin zij doorgaans godinnen en mythologische figuren verbeeldt, te vervangen door een gewone naakte vrouw van vlees en bloed. Hij verbindt dat bovendien aan het in zijn tijd actuele sociale thema van prostituees. Zodoende confronteerde hij de gegoede burgerij met een schaduwzijde van de moderne samenleving. Hij gaf het naakt nadrukkelijk een erotisch geladen betekenis. De gebruikelijke idealiserende esthetische functie van het naakt, gebaseerd op de oude klassieken, liet hij voor wat het was. Manets schilderij Olympia uit hetzelfde jaar als Le déjeuner sur l’herbe is misschien nog schokkender. Voor beide schilderijen heeft het kunstschildersmodel Victorine Meurent model gestaan, dat Manet voor verschillende van zijn schilderijen liet poseren, zie het portret dat hij van haar maakte uit 1862.
 

Een waarachtig meesterwerk

Na het voorafgaande mag gerust worden geconcludeerd, dat het schilderij indruiste tegen alle fatsoensnormen en de daarbij behorende academische regels in zake de uitvoering. Het schilderij werd door velen beschouwd als een weldoordachte belediging. Het werd gezien als een provocatie ten aanzien van de gevestigde kunstwereld, de sociale conventies en geldende fatsoensnormen. Het schilderij werd door een jury dan ook resoluut geweigerd voor de Salontentoonstelling van 1863. Het is moeilijk om je nu voor te stellen, dat het schilderij in Manet zijn tijd zo'n grote weerstand opriep. Te meer als je jezelf bedenkt hoe pornografisch getint beeldmateriaal nu massagoed is geworden, waarmee we dagelijks worden overspoeld.

Tegenwoordig beseft men heel goed, dat het schilderij Le déjeuner sur l’herbe historisch gezien een belangrijk punt markeert. Het heeft de betekenis en perceptie ten aanzien van het vrouwelijk naakt in relatie tot beeldende kunst aanzienlijk gewijzigd. Le déjeuner sur l’herbe van Édouard Manet met al zijn vernieuwende aspecten behoort zonder twijfel tot de iconen van de kunstgeschiedenis. Het mag met recht een meesterwerk worden genoemd. De vraag of het wel of niet moet worden gezien als het eerste moderne schilderij lijkt vanwege dit inzicht minder belangrijk.
  
Bronnen:

  • H.H. Arnason, El. C. Mansfield, History of Modern Art: Painting Sculpture Architecture Photography, Sixth edition, Upper Saddle River [etc.], 2010
  • P. ten Doesschate Chu, Nineteenth-Century European Art, Upper Saddle River NJ, 2006
  • Künstler die man kennen sollte, München [etc.], 2009
  • Schilderkunst van A tot Z: geschiedenis van de schilderkunst van oorsprong tot heden, Weert, 1987
  • Ingo F. Walther (ed.), Kunst van de 20e eeuw: Deel I Schilderkunst, Köln, 2001