De dans (1866) – Jean-Baptiste Carpeaux

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
    

De dans van beeldhouwer Jean-Baptiste Carpeaux (1827-1875) veroorzaakte een klein schandaal in zijn tijd. Carpeaux was één van de vier winnaars van de Prix de Rome, die in 1863 opdracht kreeg een groep met figuren te maken voor de gevel van de entree van het nieuwe operagebouw te Parijs, dat gebouwd werd door de architect Charles Garnier (1825-1898) tussen 1861 en 1875.

Jean-Baptiste Carpeaux, De dans, 1866, Echaillon steen, hoogte 330 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Jean-Baptiste Carpeaux, De dans, 1866, Echaillon steen, hoogte 330 cm, Musée d'Orsay, Parijs

Elke groep figuren moest één van de vaardigheden representeren, die nodig zijn om een opera te kunnen maken, te weten: compositie, instrumentale muziek, toneel en dans. De drie andere groepen werden volgens de maatstaven van het neoclassicisme ontworpen, de stijl die gangbaar was voor de beeldhouwkunst van die tijd. Carpeaux kwam met een compleet ander ontwerp, dat hem op de nodige kritiek kwam te staan. Zijn beeld was niet plechtig en statisch, maar oogde uitzinnig en dynamisch. Bovendien hield hij zich niet aan de ongeschreven regel, dat vrouwfiguren gekleed moesten zijn in draperieën. In plaats daarvan waren zijn dansende vrouwen geheel naakt. De manier waarop Carpeaux ze bovendien samen liet dansen rondom de personificatie van de dans, een geheel blote mannelijke figuur, toonde geen enkele overeenkomst met de gestileerde choreografie en dansvorm, die binnenin het gebouw als onderdeel van een opera zouden worden opgevoerd. Zijn danseressen leken spontaan en ongecontroleerd te dansen. Het leek wel een groep feestvierende bacchanten, die een slokje teveel op hadden. Het ergste vond men echter de anatomie van deze naakte vrouwen, ze leken veel teveel op gewone vrouwen, ze misten de neoclassicistische stilering en geïdealiseerde proporties van de beelden van de klassieke oudheid. Er ging niets leerzaams uit van het beeld van Carpeaux, het miste een opvoedende waarde, zoals gebruikelijk was voor beeldhouwkunst, die bedoeld was voor de openbare ruimte. De groep onbetamelijke figuren bedreigde eerder de publieke moraal. Ondanks al deze bezwaren werd de dansgroep uiteindelijk wel geplaatst, eerst vanwege de Frans-Pruisische oorlog, wat natuurlijk veel belangrijker was. Deze oorlog deed de kritiek echter maar tijdelijk verstommen. Toen Carpeaux stierf in 1875, het jaar dat het operagebouw klaar was, liet men het er verder bij. Maar toen het beeld een paar jaar daarvoor net aan de gevel geplaatst was, werd er uit protest een pot inkt tegenaan gegooid en eiste men dat het verwijderd zou worden.
Het werk van Carpeaux kan gerekend worden tot de stijl van het realisme, waarbij kunstenaars er naar streven de werkelijkheid weer te geven zoals die is. Dus niet geïdealiseerd naar het voorbeeld van de klassieke oudheid en niet gedramatiseerd in de stijl van de romantiek, maar gewoon eerlijk zoals de dansende groep vrouwen van Carpeaux. Een paar jaar eerder had zich binnen de schilderkunst een vergelijkbaar schandaal over de naaktheid van gewone vrouwen voorgedaan, met de brutale realistische schilderijen Déjeuner sur l'herbe en Oympia van Édouard Manet. Het origineel van De dans van Carpeaux bevindt zich overigens niet meer aan de buitengevel van het operagebouw, maar is nu te zien in Musée d'Orsay, veilig en wel beschermd tegen de uitlaatgassen van Parijs.