Het hoofd van Medusa (ca. 1598) – Caravaggio

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  

De Italiaanse kunstenaar Caravaggio schilderde Het hoofd van Medusa in opdracht van zijn beschermheer kardinaal Francesco Maria Del Monte, die het als geschenk aanbood aan groothertog Ferdinando de’ Medici in Rome. Het sierschild, met de afbeelding van een afgehakt hoofd met haren in de gedaante van kronkelende slangen, verwijst naar de Griekse mythe van de Gorgoon Medusa. Het schilderij bevindt zich in museum Het Uffizi in Florence.

Caravaggio (1571-1610), Het hoofd van Medusa, ca. 1598, olieverf op doek op hout gemonteerd, 60 x 55 cm, Uffizi, Florence
Caravaggio (1571-1610), Het hoofd van Medusa, ca. 1598, olieverf op doek op hout gemonteerd, 60 x 55 cm, Uffizi, Florence

De mythe vertelt dat drie zussen, Gorgonen genaamd, vlakbij het koninkrijk van de doden woonden. Het waren angstaanjagende monsters, waarvan Medusa de enige sterfelijke was. Medusa was door de godin Athena, bij wijze van wraak, veranderd in een monster met een nest kronkelende slangen op haar hoofd. Ze had ze gekregen in de plaats van haar mooie lange haar. Bovendien betoverde Athena Medusa zodanig, dat haar blik eenieder die haar aankeek ogenblikkelijk zou doen verstarren in steen. De mythologische held Perseus weet Medusa echter uiteindelijk te doden, op aansporen van Athena. Zie in dit verband van Antonio Canova het marmeren beeld Triomferende Perseus, dat de held laat zien nadat hij het monster heeft verslagen. Hij weet haar verlammende blik tijdens een spannende confrontatie te ontwijken door haar via de weerspiegeling van zijn metalen schild in de gaten te houden. Op het juiste moment ziet hij kans haar te onthoofden. Het hoofd van Medusa werd vervolgens door Perseus naar Athena gebracht. Zij plaatste het op haar wapenschild om daarmee haar vijanden te kunnen verstenen. Want volgens deze enerverende mythe behield zelfs het afgehakte hoofd zijn buitengewone magistrale werking.
Bijzonder opmerkelijk zijn de gelaatstrekken van Medusa op het geschilderde schild van Caravaggio. Ze doen eerder denken aan een man, dan aan een vrouw. De kunstenaar zou de uiterlijke kenmerken deels op zijn eigen gelijkenis hebben gebaseerd. Waarom Caravaggio voor Medusa als onderwerp heeft gekozen is niet met zekerheid te zeggen. Bekend is dat Leonardo da Vinci al eerder een Medusahoofd had geschilderd, wat later is verdwenen. Mogelijk is het schilderij van Caravaggio een reactie op het betreffende werk van Da Vinci.