De nachtmerrie (1781) - Henry Fuseli

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie

Dit schilderij van de Zwitserse kunstenaar Johann Heinrich Füssli, in Engeland beter bekend als Henry Fuseli (1741-1825), past in de Engelse traditie van de tweede helft van de achttiende eeuw. De Engelse kunstenaars verbeeldden in die periode graag het sublieme, dat wil zeggen taferelen die zijn verbonden met menselijke emoties als angst, pijn en onzekerheid. Kunstenaars, die zich hiermee bezighielden waren naast Fuseli: de Ierse kunstenaar James Barry, de Britse visionair, schrijver, dichter, graficus en kunstschilder William Blake en de Amerikaan Benjamin West. Zie voor uitleg over het sublieme, het artikel over het schilderij The Cave of Despair van West.

Henry Fuseli, De nachtmerrie [Engelse titel: 'The Nightmare'], 1781, olieverf op doek, 102 x 127 cm, Detroit Istitute of Arts, USA
Henry Fuseli, De nachtmerrie [Engelse titel: 'The Nightmare'], 1781, olieverf op doek, 102 x 127 cm, Detroit Istitute of Arts, USA

De nachtmerrie (zie afbeelding), dat tot de topstukken behoort van het Detroit Institute of Arts, is misschien wel het meest succesvolle schilderij van Henry Fuseli. Het gaf hem gelijk grote bekendheid. Fuseli maakte een groot aantal varianten van het schilderij om de vele geïnteresseerde verzamelaars van zijn tijd te kunnen voorzien.
We zien een jonge vrouw in een ongemakkelijke positie op bed liggen, terwijl ze gekweld wordt door een nachtmerrie. De nachtmerrie wordt veroorzaakt door het duivelachtige wezen, dat op haar onderbuik zit. We zien ook een wit paardenhoofd met verschrikte blik. Het lijkt op hetzelfde moment uit een donker vertrek ernaast vanachter een gordijn de kamer binnen te komen. In het schilderij wordt een directe link gelegd tussen droom en seksualiteit. De jonge vrouw, een maagd (gesymboliseerd door haar witte gewaad), worstelt in haar nachtmerrie tegelijkertijd met het verlangen naar én de angst voor seks. Het monstertje, dat op haar zit, zou je kunnen zien als een symbool voor het mannelijk libido. Het paard dat net op het punt staat door de gordijnen heen te breken symboliseert zodoende de geslachtsdaad.

Vergelijkbare thematiek, waarin een koppeling wordt gelegd tussen droomtoestanden en seksualiteit, werd later in de kunstgeschiedenis aangesneden door Salvador Dali, Paul Delvaux en andere kunstenaars van het surrealisme. In dit verband is het leuk te vertellen dat Sigmund Freud, de psychoanalyticus die geobsedeerd was door droomduiding en de menselijke ontwikkeling van en stoornissen met betrekking tot seksualiteit, een reproductie op zijn werkkamer had hangen van De nachtmerrie van Fuseli. De theorieën van Freud, over het Oedipuscomplex, het Electracomplex, castratieangst, de anale en fallische fase vormden een grote inspiratiebron voor de surrealisten. [SK]