De steenkloppers (1849) - Gustave Courbet

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter
   

Dit schilderij van Gustave Courbet uit 1849 illustreert goed het gedachtegoed achter de stroming van het realisme van het eerste uur. Courbet was halverwege de negentiende eeuw de eerste, die de vernieuwende realistische stijl op de kaart zette. Kunstenaars als Courbet, Millet en Daumier wilden voor alles de werkelijkheid tonen.

Gustave Courbet, De Steenkloppers, 1849, olieverf op doek, 160 x 259 cm, was in het bezit van de voormalige Gemäldegalerie in Dresden [Het schilderij is vernietigd]
Gustave Courbet, De Steenkloppers, 1849, olieverf op doek, 160 x 259 cm, was in het bezit van de voormalige Gemäldegalerie in Dresden [Het schilderij is vernietigd]

De realisten wilden de wereld laten zien zoals die werkelijk is. Ze verzetten zich daarom tegen de gedramatiseerde taferelen van de romantiek en de geïdealiseerde decorachtige stijl van het neoclassicisme. Het waren de twee kunststijlen die de eerste helft van de negentiende eeuw hadden bepaald. Inhoudelijk gezien zit er bovendien een sociaal-politieke kant aan het realisme van de negentiende eeuw. Courbet laat op dit schilderij beeldvullend twee arbeiders zien. Bewust is door hem gekozen voor mensen van de laagste sociale klasse. Zonder scrupules toont de kunstenaar de armoede van deze twee steenkloppers. Ze zijn gekleed in lompen, hun kleding is vies en gescheurd. Ze zijn een weg aan het aanleggen in de brandende zon. Courbet toont genadeloos hoe zwaar het werk van deze mensen eigenlijk is. Ze moeten grotere stenen met een zware hamer in kleinere stukken slaan om zo het wegdek te creëren.

De kunstenaar voert zijn onderwerp bewust uit op het grote formaat van een historiestuk. Volgens de academische regels en traditie van weleer was dit formaat uitsluitend bedoeld om taferelen van meer statuur op weer te geven. Denk aan veldslagen, de geboorte van Venus of belangrijke historische gebeurtenissen, zoals de kroning van een staatshoofd. In het gekozen formaat schuilde eigenlijk het belangrijkste probleem, dat critici en de gevestigde kunstwereld hadden met dit werk van Courbet. Op zich waren arbeiders en hun werk wel eerder geschilderd in kleine genrestukken, maar nooit was deze arbeidersklasse zo op de voorgrond gesteld. Het doek voelde als een directe bedreiging van de maatschappelijke orde. Dit vernieuwende werk werd dan ook niet direct getolereerd in zijn tijd. Intussen wordt het baanbrekende doek gerekend tot de absolute iconen van de moderne kunst. De foto is er nog, het schilderij bestaat echter niet meer. Het is verwoest tijdens het grote bombardement van de Duitse stad Dresden (13, 14 en 15 februari 1945) door de geallieerden aan het eind van de Tweede Wereldoorlog.