Karel IV en zijn familie (1800-01) - Francisco Goya

1200+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter

Goya heeft zich onder meer laten inspireren door de Spaanse kunstenaar Velázquez, een kunstenaar van de barok die ruim een eeuw eerder dan Goya hofschilder was in dienst van de Spaanse koning Filips IV. Dit groepsportret dat Goya in 1801 voltooit van Koning Karel IV (in het Spaans Carlos IV) en de Koninklijke familie, is het grootste doek dat hij schildert in de functie van hofschilder. Het schilderij meet 280 x 336 cm en behoort tot de topstukken van museum het Prado in Madrid. In dit beroemde groepsportret zijn duidelijke verwijzingen te vinden naar het doek De hofdames (Las Meninas) van Diego Velázquez uit 1656.

Francisco de Goya, Karel IV en zijn familie, 1800-1801, olieverf op doek, 280 × 336 cm, Museo del Prado, Madrid
Francisco de Goya, Karel IV en zijn familie, 1800-1801, olieverf op doek, 280 × 336 cm, Museo del Prado, Madrid

Net als in het schilderij van Velázquez worden leden van het Koninklijk huis geportretteerd in een ruimte waar schilderijen aan de muur hangen. Net als Vélazquez laat Goya het licht vanaf één kant het tafereel verlichten. En net als bij het doek van Vélazquez is de kunstenaar zelf aanwezig op het tafereel, terwijl hij het schilderij maakt. We zien hem links achteraan in de schaduw staan achter een groot doek op een schildersezel. Hier kan uit worden afgeleid, dat het gezelschap staat opgesteld voor een spiegel.
Het is in meerdere opzichten een opmerkelijk staatsieportret. De leden van de Koninklijke familie zijn in vol ornaat afgebeeld. Ze zijn behangen met Koninklijke onderscheidingen, sjerpen, kostuums en jurken in kostbare stoffen. Tegelijkertijd lijkt Goya ook afbreuk te doen aan het Koninklijke gezag door de pijnlijk realistische, niet bepaald vleiende, manier waarop hij de persoonlijkheden van de Koninklijke familie in beeld brengt. Koningin María Luisa, die in het midden staat, kijkt niet bepaald vrolijk. Ze was een overheersende vrouw. Opvallend is dat zij gescheiden staat van de koning, die in het blauw rechts opgesteld staat van het midden. Het echtpaar lijkt nauwelijks verbonden. Het was dan ook een publiek geheim dat de koningin een buitenechtelijke relatie had met minister Manuel Godoy. Met hem handelde zij, meer dan de koning deed, politieke staatszaken af.
Overigens gaf het psychologische realisme van dit portret geen problemen voor Goya. De Koninklijke familie zag in het portret slechts de bevestiging van haar absolute macht. Het is geschilderd in een historisch gezien nogal onzekere tijd voor de Europese vorstenhuizen, dat tot uiting kwam in de zogenaamde Coalitieoorlogen (1792-1815). Hierin streden de vorstenhuizen van Groot-Brittanië, Oostenrijk, Pruisen en Rusland en die van andere landen gezamenlijk tegen de koningshuis onvriendelijke kersverse Franse republiek, die ontstaan was na de Franse revolutie.