De geboorte van Venus (ca. 1483) – Sandro Botticelli

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
  

De geboorte van Venus behoort tot de belangrijkste werken van Sandro Botticelli, een Florentijnse kunstschilder uit de vroege renaissance van de vijftiende eeuw. Het schilderij geldt als een iconisch meesterwerk uit de kunstgeschiedenis. De kunstenaar maakte het levensgrote schilderij in opdracht van de machtige en invloedrijke familie De' Medici. Het is te zien in een van de oudste musea ter wereld, de Galleria degli Uffizi in Florence.

Sandro Botticelli, De geboorte van Venus, ca. 1483, tempera op paneel, 173 x 279 cm, Galleria degli Uffizi, Florence
Sandro Botticelli, De geboorte van Venus, ca. 1483, tempera op paneel, 173 x 279 cm, Galleria degli Uffizi, Florence

In de klassieke mythologie wordt beschreven hoe Venus, de godin van de schoonheid en de liefde, wordt geboren uit het schuim van de zee. Botticelli beeldt haar staande af in een geopende schelp. Behoedzaam wordt ze aan land geblazen door Zephyr, de personificatie van de westenwind, en Aura, de verpersoonlijking van de zachte bries en de koele morgenlucht. De vrouwfiguur aan de rechterkant wacht haar op met een purperen mantel om haar naaktheid te verhullen. Zij is naar alle waarschijnlijkheid een van de Horae, de godinnen van de jaargetijden.

Venus Pudica in Contrapposto

Ten tijde van de renaissance (periode van circa 1300 tot circa 1600), vond er een opleving plaats in de interesse voor de klassieke oudheid van de Griekse en Romeinse beschaving. Dit schilderij is daar een goed voorbeeld van. Niet alleen vanwege het mythologische thema maar ook vanwege de manier waarop Venus is weergegeven. Zij staat in de houding van het zogenaamde contrapposto, typerend voor de sculpturen uit de klassieke oudheid. Deze positie gaat uit van een stilstaande houding, die tegelijkertijd toch actief oogt. Dit wordt bereikt dankzij de tegengestelde kanteling van de heupen ten opzichte van de schouders. Dezelfde houding werd door de Italiaanse kunstenaar Michelangelo tijdens de hoogrenaissance, ongeveer twintig jaar later, ook gegeven aan zijn beroemde marmeren beeld David. Een bekend voorbeeld van de contrapposto houding uit de oudheid is de Venus van Milo van 130-100 voor Christus.

De lichaamshouding van de Venus in het schilderij van Botticelli, zou afgeleid zijn van de Venus Pudica, de 'kuise Venus', die verlegen is met haar naaktheid. Ze probeert daarom de borstpartij en schaamstreek van haar lichaam met haar handen te bedekken. Het heeft als curieus effect dat de aandacht daardoor juist daar naartoe wordt getrokken. Andere elementen uit het schilderij, die ontleend zouden zijn aan de antieke beeldhouwkunst zijn de duidelijk aangezette contouren en de koele, witte huidskleur, die doet denken aan een witmarmeren beeld.

TOEPASSING GULDEN SNEDE

Proportioneel gezien is het lichaam van Venus volgens sommige theorieën te verdelen volgens de gulden snede (in het latijn: 'sectio aurea'), een mathematische verhouding die is ontleend aan de wiskunde van de klassieke oudheid. In de renaissance zou volgens deze theorie de gulden snede als de ideale verhouding worden beschouwd.

Het verhoudingsprincipe van de gulden snede is dat een lijn zodanig in twee delen wordt verdeeld, dat het kleinste stuk (B-E, zie afbeelding hieronder) zich verhoudt tot het grootste (A-B) als het grootste tot de gehele lengte van de lijn (A-E). De kruin van Venus tot haar navel is in dit geval dan het korte lijnstuk. Van haar navel tot de onderkant van haar voet het lange lijnstuk. Van kruin tot onderkant is de gehele lengte van de lijn.

Volgens diezelfde theorieën zou ook de korte zijde van het doek ten op zichtte van de lange zijde de verhouding hebben van de gulden snede. Nauwkeurige meting van de zijden heeft echter aangetoond dat de verhouding getalsmatig toch net niet helemaal klopt. Ook zouden enkele verhoudingen binnen de compositie van het schilderij door Botticelli gebaseerd zijn op de gulden snede.

CONSTRUCTIE GULDEN SNEDE

Er bestaan meerdere methoden om de gulden snede verhouding te construeren. Een daarvan is de onderstaande methode. De verhouding van de gulden snede wordt in drie denkstappen verduidelijkt op basis van de constructie van bovenstaande figuur.

Stap 1: Het maken van een rechthoek
Naast elkaar worden twee gelijke vierkanten (ABCD en BGHC) geplaatst. Samen vormen deze vierkanten de rechthoek AGHD.

Stap 2: Het construeren van punt E
- Trek een diagonaal van hoekpunt D naar hoekpunt G van de rechthoek AGHD. Dit is de diagonaal DG.
- Trek een lijn vanuit hoekpunt H, die loodrecht staat op de diagonaal DG.
- Je vindt nu het snijpunt van diagonaal DG en de loodlijn vanuit hoekpunt H.
- Trek een lijn parallel aan de zijde BC van het linker vierkant door het zojuist gevonden snijpunt. (Het snijpunt is het punt waar de diagonaal DG en de loodlijn daarop vanuit hoekpunt H elkaar snijden).
- Waar deze laatste lijn de zijde AG van de rechthoek AGHD snijdt bevindt zich het punt E.

Stap 3: Toepassing van de gulden snede op de zojuist geconstrueerde figuur
De verhouding van lijnstuk BE tot AB is gelijk aan de verhouding van lijnstuk AB tot AE.