Schrijvende Sint Hiëronymus (1606) - Caravaggio

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Theatraal licht in de schilderkunst

 
door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
 

“Met uitzondering van Michelangelo heeft geen enkele Italiaanse schilder zoveel invloed uitgeoefend op de schilderkunst als Caravaggio,” oordeelde de Amerikaanse kunsthistoricus en kunstverzamelaar Bernard Berenson (1865-1959), een invloedrijke connaisseur en tevens Caravaggio-hater bij uitstek.

Caravaggio, Schrijvende Sint Hiëronymus, 1606, olieverf op doek, 112 x 157 cm, Galleria Borghese, Rome
Caravaggio, Schrijvende Sint Hiëronymus, 1606, olieverf op doek, 112 x 157 cm, Galleria Borghese, Rome

Michelangelo Caravaggio, vernoemd naar het plaatsje Caravaggio in de provincie Bergamo, behoort tot de meest markante persoonlijkheden binnen de kunstgeschiedenis. Volgens gedocumenteerde bronnen zou hij meermaals zijn gearresteerd en vastgezet. Hij zou moord hebben bekend omtrent een geschil tijdens een uit de hand gelopen potje tennis. In mei 1606, onder bedreiging van de doodstraf, zou Caravaggio op de vlucht zijn geweest voor zijn onontkoombare noodlot. Op dat moment gold hij al als een van de meest gevierde schilders uit Rome. Hier en daar onderduikend voor de pauselijke jurisdictie, zou hij steeds werken blijven vervaardigen. Datzelfde jaar, waarschijnlijk in de periode voorafgaande aan zijn veroordeling, schilderde hij de Schrijvende Sint- Hiëronymus (zie afbeelding). Het schilderij behoort tot de topstukken van het vermaarde kunstmuseum Galleria Borghese in Rome.

Sint- Hiëronymus (347 - 420 na. Chr.), ook bekend als Hiëronymus van Stridon, is een van de vier belangrijkste kerkvaders van de Westerse Christelijke kerk. De thematiek van het schilderij Schrijvende Sint- Hiëronymus valt onder het ‘memento mori’, dat wil zeggen 'gedenk te sterven'. De zwaartepunten van de compositie liggen op de twee kale schedels. Een daarvan is van het doodshoofd links, de andere behoort toe aan een levende persoon, de heilige Hiëronymus rechts. Opvallend is dat Hiëronymus zijn schrijfveer in een brede horizontale beweging in de inkt lijkt te willen dopen. Zodat zijn arm de verbinding vormt tussen de twee schedels.
 

Chiaroscuro

De compositie van Schrijvende Sint- Hiëronymus wordt evenals andere werken uit het latere oeuvre van Caravaggio vooral gekenmerkt door de toepassing van 'chiaroscuro'. Voor deze Italiaanse term wordt in Nederlandse teksten vaak 'clair-obscur' gebruikt. Kenmerkend voor deze manier om met licht om te gaan in een schilderij is dat de voorstelling op theatrale wijze wordt belicht. De belangrijkste aandachtsgebieden binnen het schilderij worden helder zichtbaar belicht, alsof er theaterspots op staan gericht. Dit staat in hoog contrast met juist extreem donker gehouden achtergronden en restvormen. Vaak bevindt de lichtbron zich in het midden van een schilderij, waarbij de afgebeelde lichtbron een kaars, lantaarn of vuurtje is. Ook wordt de voorstelling wel vanaf de zijkant van het tafereel verlicht, via een raam, een deur of een lichtgevende engel.
Nederlandse meesters van het clair-obscur zijn Gerard van Honthorst en Rembrandt. Ze schilderden net als Caravaggio ten tijde van de barok, een stijlperiode waarin het clair-obscur veelvuldig werd toegepast. Voordat deze methode van belichting in zwang kwam, kwam het licht op een schilderij meestal van boven. Het suggereerde dat alleen het goddelijke in staat was een voorstelling aan de beschouwer te openbaren. Chiaroscuro brak met deze traditie. Overigens was Caravaggio niet de eerste die dit type lichtcompositie toepaste. De Italiaanse kunstschilder Masaccio paste het al toe in de vroege renaissance van de vijftiende eeuw.

Lange tijd heeft men gedacht dat het schilderij Schrijvende Sint Hiëronymus is geschilderd door de Spaanse kunstschilder José Ribera. Critici, onder wie Roberto Longhi (1890-1970), waren van mening dat Caravaggio op het moment dat hij dit doek schilderde juist op het toppunt van zijn kunnen was. Hoe belangrijk Caravaggio voor de ontwikkeling in de schilderkunst is geweest wordt onderstreept met de volgende uitspraak van Longhi uit 1920:
"Men spreekt van Michelangelo uit Caravaggio en men noemt hem soms de meester van de schaduw, dan weer de meester van het licht. Wat men is vergeten, is dat Ribera, Vermeer, La Tour en Rembrandt zonder hem niet zouden hebben bestaan. En dat de kunst van Delacroix, Courbet en Manet er zonder hem volstrekt anders zou hebben uitgezien.”