Surrealisme

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Droombeelden vol innerlijke waarheid


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
 
Absurdistische taferelen, raadselachtige combinaties van voorwerpen, de kunstenaars van het surrealisme roepen met hun vervreemdende werk soms ongemakkelijke gevoelens op bij de beschouwer. Door middel van droombeelden en associaties, brachten de surrealisten beelden tot stand die uitdrukking gaven aan het irrationele en onderbewuste.

Salvador Dalí, De duurzaamheid van het geheugen, 1931, olieverf op linnen, 24 x 33 cm. Museum of Modern Art, New York
Salvador Dalí, De duurzaamheid van het geheugen, 1931, olieverf op linnen, 24 x 33 cm. Museum of Modern Art, New York

Het surrealisme ontstond in 1924 toen de Franse schrijver André Breton zijn ‘Premier Manifeste du Surréalisme’ publiceerde in het tijdschrift De surrealistische revolutie. Hij geloofde in een hogere werkelijkheid, waarin droom en realiteit samenkomen. Zijn manifest betekende tevens het einde voor het dadaïsme, een stroming waarin het irrationele en het toeval op handen werd gedragen. Deze voorkeur voor de vormgeving van het onbevattelijke kenmerkt ook het surrealisme. Spontane uitingen zonder tussenkomst van het verstand, het ‘psychisch automatisme’, is zowel in de surrealistische literatuur als in de beeldende kunst een belangrijk middel om uitdrukking te kunnen geven aan dat wat zich afspeelt in het onderbewustzijn.
 

Sigmund Freud en de innerlijke waarheid

De Oostenrijkse neuroloog Sigmund Freud was met zijn methode van de psychoanalyse een belangrijke inspirator voor surrealisten. Freud verklaarde dat het denken, voelen en handelen van de mens grotendeels bepaald wordt door het onderbewuste. Tijdens de slaap zouden onderdrukte gevoelens en verdrongen ervaringen zichzelf prijsgeven in de vorm van dromen. Zo komt de innerlijke waarheid van iedere individuele mens naar boven. De kunstenaars van het surrealisme probeerden het bestaan van het onderbewuste zichtbaar te maken door de droomwereld te verbeelden. Zij droegen de vermeende innerlijke waarheid van Freud hoog in het vaandel. Kunstenaars als Salvador Dalí, René Magritte en Max Ernst lieten zich tevens inspireren door de schilderijen van Giorgio de Chirico. Met zijn spel met perspectieven en vreemde combinaties van objecten weet de Chirico de beschouwer te desoriënteren en een mysterieuze sfeer op te roepen, dat vervreemdende beelden oplevert die sterk doen denken aan de wereld van de droom.

Andere belangrijke surrealisten, naast Dalí, Ernst en Magritte, zijn de kunstschilders Paul Delvaux, Frida Kahlo, Joan Miró en Meret Oppenheim, en de beeldhouwers Jean Arp (Hans Arp) en Alberto Giacometti. Joop Moesman en Willem Wagenaar zijn de bekendste Nederlandse surrealisten. De Duitse kunstenaar Hans Bellmer neemt binnen het surrealisme een opvallende positie in met zijn unieke mysterieus samengestelde etalagepoppen. Zie bijvoorbeeld De pop, gemaakt tussen 1932 en 1945, te zien in Centre Georges Pompidou in Parijs.

Het surrealisme begint als Europese kunststroming. Vanwege het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog emigreren veel kunstenaars naar de Verenigde Staten, zodat het surrealisme zich ook daar verspreidt. Het blijkt een inspiratiebron voor Jackson Pollock en andere kunstenaars van het Amerikaanse abstract expressionisme. Het surrealisme kent tot ver in de jaren vijftig een bloeiperiode, en is ook in de eenentwintigste eeuw nog altijd een aanknopingspunt voor veel jonge kunstenaars.