Pointillisme

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Een reactie op de vrijblijvendheid van het impressionisme

Van onze redactie
 
Halverwege de jaren tachtig van de negentiende eeuw ontstond er een beweging van jonge kunstenaars in Parijs als reactie op het impressionisme, dat daar een decennium eerder was gelanceerd. Deze beweging wordt wel aangeduid als pointillisme, neo-impressionisme of divisionisme. De kunstenaars van het impressionisme gaven in snel opgebrachte toetsen hun indruk weer van het buitenleven, de vrijetijdsbesteding en het dagelijks leven van gewone burgers. Ze waren voor alles geïnteresseerd in het weergeven de lichtval, de sfeer op een specifiek moment en de weersgesteldheid.

Paul Signac (1863-1935), Opus 217. Against the Enamel of a Background Rhythmic with Beats and Angles, Tones and Tints, Portrait of M. Félix Fénéon in 1890, 1890, olieverf op doek, 74 x 93 cm, privécollectie
Paul Signac (1863-1935), Opus 217. Against the Enamel of a Background Rhythmic with Beats and Angles, Tones and Tints, Portrait of M. Félix Fénéon in 1890, 1890, olieverf op doek, 74 x 93 cm, privécollectie

De techniek van het pointillisme

De kenmerkende schildertechniek, die door de pointillisten wordt toegepast, is ontwikkeld door de Franse kunstenaar Georges Seurat. Hij sprak in eerste instantie zelf van ‘chromoluminarisme’. De verf wordt in korte kleine verfstreken aangebracht op het doek. In latere werken worden dat steeds duidelijker kleurstippen. In veel pointillistische schilderijen worden stippen en korte verftoetsjes gecombineerd. Elke stip is zuiver van kleur. Door het continu afwisselen van kleur en het vlak naast elkaar plaatsen van de stippen, lijkt het alsof kleuren zich optisch met elkaar vermengen. Het effect treedt het meest overtuigend op als een pointillistisch schilderij vanaf grotere afstand wordt bekeken. Via de pointillistische methode ontstaat dan een groot aantal kleurnuances. De methode van schilderen van het pointillisme maakt het mogelijk om met slechts een beperkt aantal heldere kleuren een voorstelling in een groot spectrum van kleur te creëren.
 

Kleurenleer en wetenschappelijk onderbouwde systematiek

Wat de neo-impressionisten stoorden was het ontbreken van theoretische diepgang achter het werk van de impressionisten. Ze wilden kleurkeuze natuurwetenschappelijk onderbouwen. De nieuwe methode van schilderen bood een nieuwe invalshoek voor kunstenaars. Het schilderij wordt niet meer spontaan en schetsmatig geschilderd, zoals impressionisten deden, maar op een systematische wijze gecreëerd, onderbouwd door wetenschappelijke optische principes. De werkwijze is bijzonder tijdrovend en er komt de nodige theoretische kennis bij kijken. Er moet gestudeerd worden naar de waarneming en men moet zich verdiepen in kleurenleer. In die studie vonden de pointillisten de diepgang, die zij misten in de vrijblijvendheid van het impressionisme.

Als iconisch meesterwerk in de pointillistische techniek geldt het schilderij Zondagmiddag op het eiland van La Grande Jatte, waaraan Seurat twee jaar werkte. De kunstenaars rondom Seurat hielden van decoratieve elementen. Dit is terug te zien in het portret dat de kunstschilder Paul Signac vervaardigde van kunstcriticus Félix Fénéon, de man die de term neo-impressionisme introduceerde. Hij was tevens de criticus, die openlijk achter het vernieuwende werk van de pointillisten ging staan (zie afbeelding bovenaan deze pagina). De spiraalachtige vorm in het centrum van het schilderij is geïnspireerd op patronen uit Japanse prenten en op de ideeën van kleurtheoreticus Charles Blanc.

De onderwerpskeuze van de kunstenaars van het pointillisme vertoont overigens wel grote overeenkomst met dat van het impressionisme. Ook zij schilderden alledaagse taferelen, waarin de vrijetijdsbesteding en het uitgaansleven van de gegoede burgerij wordt vereeuwigd, naast stadsgezichten en landschappen.

De bekendste kunstschilders van het pointillisme zijn naast de al genoemde Franse kunstenaars Georges Seurat en Paul Signac: de Fransman Henri-Edmond Cross, de Belg Théo van Rysselberghe, de Deen Camille Pissarro, de Italiaan Giovanni Segantini en de Fransman Édouard Vuillard. Ook Nederlandse kunstenaars als Vincent van Gogh en Jan Toorop schilderden een korte periode in pointillistische stijl.

SCHILDERIJEN POINTILLISME