Prerafaëlieten

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  

Halverwege de negentiende eeuw keerde in Engeland een groep jonge idealistische kunstenaars en dichters zich tegen de heersende smaak van de middenklasse, die werd gerepresenteerd door de Royal Academy in Londen. Het leidde in 1848 tot de oprichting van de prerafaëlitische broederschap. In navolging van de Duitse Nazareners, beschouwden de oprichters van deze broederschap de pure ongekunstelde vroege Italiaanse renaissancekunst als inspirerend voorbeeld.

Dante Gabriël Rossetti (1828-1882), De annunciatie (Engels: 'The Annunciation'), ca. 1849, olieverf op doek, 42 x 73 cm, Tate Britain, Londen
Dante Gabriël Rossetti (1828-1882), De annunciatie (Engels: 'The Annunciation'), ca. 1849, olieverf op doek, 42 x 73 cm, Tate Britain, Londen

Niet de meesters uit de hoogrenaissance zoals Rafaël en Michelangelo waren hun voorbeeld. De prerafaëlieten lieten zich beïnvloeden door het werk van vroege renaissancekunstenaars als Fra AngelicoSandro Botticelli (zie De geboorte van Venus) en Domenico Ghirlandaio.
De kern van de broederschap werd gevormd rondom kunstenaar en dichter Dante Gabriël Rossetti. Ook kunstschilders als William Holman Hunt en John Everett Millais, die aan de Royal Academy studeerden maakten er deel van uit. De broederschap telde officieel overigens slechts een bescheiden aantal leden, onder wie kunstschilders, beeldhouwers, dichters en kunstcritici. Maar met de broederschap werden wel tientallen kunstenaars geassocieerd.

De leden van de broederschap waren vooral enthousiast over de ideeën van een van hen, kunstcriticus John Ruskin, van wie in 1848 het tweedelige werk Modern Painters was gepubliceerd. In deze publicatie probeerde Ruskin het publiek aan te sporen om met een kritische blik naar kunst te kijken. In zijn opinie liet het publiek zich nog te gemakkelijk imponeren door de middelmatigheid van de academische stijl. In het eerste deel wees hij op de kwaliteit van het romantische werk van William Turner.

De prerafaëlieten hanteerden literaire thema’s als uitgangspunt voor hun werk. In de beginjaren kozen ze vooral religieuze onderwerpen en voor Bijbelse verhalen. De annunciatie van Rossetti (zie afbeelding) is een goed voorbeeld van een dergelijk vroeg prerafaëlitisch schilderij. Het heeft een bekende gebeurtenis uit de Bijbel als onderwerp. De aantrekkingskracht die de Christelijke religie op de kunstenaars uitoefende, kan worden verklaard door hun behoefte aan spiritualiteit. Het fungeerde als tegenhanger tegen het materialisme van het Victoriaanse tijdperk, waarin de prerafaëlieten leefden.

Vanaf 1851 echter, ontstond er bij de prerafaëlieten een toenemende belangstelling voor niet-religieuze onderwerpen, zoals de Arthur-legende en toneelstukken van William Shakespeare. Een voorbeeld daarvan is het schilderij Ophelia (1851-52) van Millais, dat gebaseerd is op een scène uit Hamlet van Shakespeare. Het schilderij wordt beschouwd als een van de hoogtepunten uit de periode van de prerafaëlitische broederschap. Het behoort tot de absolute topstukken uit de collectie van museum Tate Britain in Londen. Opvallend aan dit schilderij is de zorgvuldige gedetailleerde weergave van de natuurlijke omgeving. Voor het maken van waarheidsgetrouwe kunst was het volgens de prerafaëlieten nodig om de natuur goed te bestuderen. Deze verheerlijking van de natuur deelden de prerafaëlieten met de kunstenaars van de romantiek. De dramatiek van het moment waarop Ophelia zichzelf wil verdrinken, was een geliefd motief van de prerafaëlieten. Ook de andere prerafaëlieten en kunstenaars, die met de leden van de broederschap waren verbonden, schilderden het tragische verhaal van Ophelia. Zie bijvoorbeeld de versie van John William Waterhouse op de afbeelding hieronder.
 

John William Waterhouse, Ophelia, 1894, olieverf op doek, 73.6 x 124.4 cm, privécollectie
John William Waterhouse, Ophelia, 1894, olieverf op doek, 73.6 x 124.4 cm, privécollectie

symbolisch realisme en het estheticisme

De stijl waarin de prerafaëlieten schilderden wordt ook wel symbolisch realisme genoemd. Hun schilderijen bevatten uitgebreide symbolische betekenissen en zijn geschilderd in een uiterst gedetailleerde realistische stijl. Ook het schilderij De annunciatie (zie afbeelding bovenaan pagina) bevat de nodige symboliek. De spaarzaam toegepaste kleuren staan elk afzonderlijk symbool voor een Bijbelse betekenis. Het wit symboliseert de maagdelijkheid van Maria, die de engel ontvangt. Het blauw representeert de hemel en het rood staat voor het bloed van Christus. Later in de negentiende eeuw ontstaat de stroming van het symbolisme, die onder meer werd beïnvloed door het werk van de prerafaëlieten. De term realisme binnen het genoemde symbolisch realisme heeft overigens weinig te maken met de kunststroming, die tegelijkertijd in Frankrijk floreerde. In tegenstelling tot het realisme van kunstenaars als Gustave Courbet en Honoré Daumier, waarin het harde leven van de arbeidersklasse en het gewone volk centraal werd gesteld, neigden de prerafaëlieten tot het ontvluchten van deze harde dagelijkse werkelijkheid. Zij schiepen geïdealiseerde taferelen. Dit is een kenmerk van stromingen in de kunst, die verwant zijn aan de romantiek. Een uitzondering hierop is Ford Madox Brown, een kunstenaar die weliswaar optrok met de prerafaëlieten, maar nooit officieel lid werd van de broederschap. Met zijn beroemde schilderij Work (1852-63) gaf hij, op minder expliciete wijze dan Courbet, de kloof tussen de rijke en de armere klasse van zijn tijd weer.

Vanaf halverwege de jaren vijftig van de negentiende eeuw, ontwikkelde de kunst van de prerafaëlieten zich tot het estheticisme. Het zwaartepunt van schilderijen kwam te liggen op schoonheid en visuele aspecten. De symbolische betekenis, moraliserende boodschap of het opvoedend karakter van een kunstwerk werd minder belangrijk. Men volgde de laat negentiende-eeuwse tendens van l’art pour l’art, anders gezegd men maakte kunst omwille van de kunst. Vanaf dat moment stond dikwijls de vrouw als motief binnen het werk centraal. Een goed voorbeeld daarvan is het schilderij Monna Vanna (1866) van Rossetti. Kunstenaars die tot het estheticisme kunnen worden gerekend zijn onder meer Edward Burne-Jones, Lord Frederic Leighton en James Abbott McNeill Whistler.

Met de broederschap verwante kunstenaars zijn naast eerder in dit artikel genoemde kunstenaars: John Collier, Frank Cadogan Cowper, Frank Bernard Dicksee, Anthony Frederick Augustus Sandys en James Tissot. Het werk van de prerafaëlieten heeft invloed gehad op de schrijver J. R. R. Tolkien, de schrijver van het befaamde The Hobbit en de trilogie The Lord of the Rings. Hij zou vooral onder de indruk zijn geweest van het werk van William Morris, die samen met Burne-Jones wordt beschouwd als de tweede generatie prerafaëlieten. Hij was tevens de voorman van de zogenaamde arts-and-craftsbeweging.
 

Kunstwerken prerafaëlieten