Kubisme

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

De vertaling van de visueel waarneembare werkelijkheid in basisvormen

Van onze redactie
 
Het kubisme heeft een grote verandering in de moderne schilderkunst teweeggebracht. De kunstenaars Pablo Picasso en Georges Braque waren de initiatiefnemers, die elkaar in 1907 hadden gevonden in hun verlangen naar een vernieuwende uitdrukkingsvorm.

Ze lieten zich onder meer inspireren door de Franse kunstschilder Paul Cézanne, die had gezegd dat de hele natuur is opgebouwd uit geometrische grondvormen. In principe kan alles wat we zien herleid worden tot cilinders, kegels, kubussen en bolvormen. In de eerste kubistische schilderijen van Picasso en Braque zien we in de door heb toegepaste vormentaal inderdaad duidelijke verwijzingen naar geometrische grondvormen.

Een wereldberoemd schilderij aan het begin van de eerste kubistische periode is het schilderij Les Demoiselles d'Avignon, dat Picasso schilderde in 1906-1907 en dat nu te bewonderen is in het Museum voor Moderne Kunst te New York. Een schilderij dat echter niet zonder meer wordt gerekend tot het kubisme. Het is tegelijkertijd in schilderstijl verwant aan het expressionisme. De twee kunstenaars werken in de eerste kubistische jaren opmerkelijk genoeg zo nauw samen, dat men nu soms niet weet aan wie van de twee een bepaald schilderij moet worden toegeschreven. De stijlaanduiding 'kubisme' is afkomstig uit een kritiek van de Franse criticus Louis Vauxcelles (1870-1943), die in het blad Gil Blas in 1910, de eerste kubistische schilderijen van Georges Braque omschreef als 'bizarreries cubiques'. Aan een kritiek van dezelfde criticus dankte al eerder het fauvisme haar naam. Picasso en Braque lieten zich bij de ontwikkeling van hun kubistische stijl ook inspireren door maskers en houtsculpturen van Afrikaanse stammen, die zij onder andere hadden bestudeerd in het Trocadero, het museum voor Volkenkunde te Parijs. De eerste fase van het kubisme tot 1909, waarin vormen werden teruggebracht tot geometrische grondvormen, wordt ook wel de fase van het 'geometrisch kubisme' genoemd.

Georges Braque, Viaduct bij L'Estaque, 1908, olieverf op doek, 72,5 x 59 cm, Musée National d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Parijs
Georges Braque, Viaduct bij L'Estaque, 1908, olieverf op doek, 72,5 x 59 cm, Musée National d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Parijs

Kubisme is wezenlijk vernieuwend

In plaats van het tot dan toe gebruikelijke herkenbaar weergeven van mensfiguren, landschappen en stillevens, worden volstrekt nieuwe door de kunstenaar bedachte - niet direct visueel waarneembare - vormen geschilderd, die overigens wel werden afgeleid van mensfiguren, landschappen en stillevens. Het gaat niet zozeer om een nieuwe variant op herkenbare vormen, het creatieve verbeeldingsproces en haar nieuwe wetmatigheden zelf wordt door de kubisten nadrukkelijk op de voorgrond gesteld. Het kubisme rekent zodoende af met de oude gangbare manier van kijken. Een kunstwerk verbeeldt niet dat wat we zien, is niet langer een venster op de werkelijkheid, maar is zelf een werkelijkheid. Het is een vertaling van wat er in een mens omgaat, als hij naar dingen kijkt.
De abstrahering, die het gevolg is van de vereenvoudiging van vormen tot grondvormen wordt versterkt doordat niet blindelings meer het centrale perspectief wordt toegepast. Een schilderij bestaat niet alleen uit één enkel aanzicht van het onderwerp, maar bestaat uit een soort montage van verschillende aanzichten, die elkaar gedeeltelijk ook nog overlappen. Het onderwerp wordt als het ware tegelijkertijd vanuit verschillende standpunten aan de beschouwer getoond. Tussen 1909 en 1912 ontwikkelt het kubisme zich nog verder, het wordt nog abstracter. De kubisten analyseerden de werkelijkheid, splitsten haar om vervolgens de delen weer samen te voegen, deze tweede fase wordt daarom ook wel het 'analytisch kubisme' genoemd. Zo zijn de objecten in een schilderij als zodanig niet meer duidelijk te onderscheiden van de hun omringende ruimte. Platte vlakken worden afgewisseld met suggesties van driedimensionale vormen in een oneindig fragmentarisch vlechtwerk van vlakken en lijnen. Een schilderij lijkt te bestaan uit meerdere ruimtelijke lagen. De waarneming blijft uitgangspunt, maar het concreet waarneembare heeft plaatsgemaakt voor een bijna volledige onherkenbaarheid, bestaande uit de toepassing van een creatief spel van abstracte codes en regels.

Pablo Picasso, L'Aficionado, 1912, olieverf op doek, 135 x 82 cm
Pablo Picasso, L'Aficionado, 1912, olieverf op doek, 135 x 82 cm

De invloed van het kubisme

Vanaf 1912 is de waarneming zelf ook geen absoluut uitgangspunt meer voor de kubisten bij het maken van een schilderij. De kubisten creëren hun schilderijen vanuit de eigen fantasie, gebruik makend van abstracte tekens. In deze fase keert wel een zekere mate van ruimtelijkheid in hun schilderijen terug. Ook worden bestaande materialen in collagevorm toegevoegd aan de schilderijen en worden de composities sterk vereenvoudigd tot slechts enkele vormen met zowel grote als lege vlakken. De schilderijen worden ook kleurrijker, de kleur had in de eerste twee fasen immers nauwelijks een rol gespeeld, geheel in overeenstemming met een belangrijk principe van het kubisme om alles te vereenvoudigen. In het begin gebruikte men daarom geen felle kleuren, alles werd geschilderd in grijs- en bruinvarianten. Men noemt de laatste fase ook wel de fase van het 'synthetisch kubisme'. Het kubisme van Picasso en Braque heeft vele navolgers gevonden en er ontstonden daardoor ook andere varianten op het kubisme. Belangrijke kunstschilders, die tot de stroming van het kubisme worden gerekend zijn bijvoorbeeld Robert en Sonia Delaunay, Roger de la Fresnaye, Albert Gleizes, Juan Gris, Fernand Léger, Kazimir Malevich, Henri Le Fauconnier, Jean Metzinger en Diego Rivera. Belangrijke beeldhouwers zijn Alexander Archipenko, Henri Laurens, Jacques Lipchitz, Ossip Zadkine en natuurlijk Pablo Picasso zelf. Bekijk bijvoorbeeld het kubistische meesterwerk Het paard van Raymond Duchamp-Villon. Korte tijd leek ook zijn broer Marcel Duchamp nog aangetrokken tot het  kubisme, bijvoorbeeld met zijn schilderij Nude Descending a Staircase no. 2 uit 1912.
      Het kubisme werd als stijl voornamelijk toegepast in de periode tussen 1907 en 1914, maar had nog wel zijn uitlopers tot 1925. Het kubisme was een directe inspiratiebron in Italië voor het ontstaan van het futurisme en had invloed op het werk van verschillende Duitse expressionisten van de Blaue Reiter groep, vooral op de kunstenaars August MackeFranz Marc en Lyonel Feininger. Er kan worden gesteld dat zonder de nieuwe abstraherende manier van kijken, die het kubisme de kunstwereld had laten ervaren, latere stromingen zoals de verschillende vormen van abstracte schilderkunst, het constructivisme, dadaïsme, surrealisme, kinetische- en conceptuele kunst misschien wel nooit zouden hebben bestaan. Het kubisme is wellicht de meest invloedrijke kunststroming gebleken van de 20e eeuw.