Jugendstil

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Over sierlijke ornamentiek van golvende lijnen


door: Sander Kletter

De jugendstil is een internationale kunststroming, die tussen 1880 en 1914 ontstond en bloeide. Initiatiefnemers van deze stroming hadden de hoge ambitie zowel de schilderkunst als de kunstnijverheid, de architectuur, de damesmode, de grafische kunst en toegepaste kunsten als sieraadontwerp en meubelontwerp ingrijpend te vernieuwen.

Alfons Mucha (1860-1939), “Tanz", 1898
Alfons Mucha (1860-1939), “Tanz", 1898

In Engeland ontstond aan het eind van de negentiende eeuw de Arts and Crafts movement. Het was een reactie op de haastige industriële productie van voorwerpen in kitscherige neostijlen. De beweging wilde een maatschappelijke hervorming bereiken. Ze propageerde dat producten niet door machines, maar weer door secure ambachtelijke vervaardiging tot stand zouden moeten komen. Het kan worden gezien als een nostalgisch verlangen naar de tijden van voor de industriële revolutie. De vernieuwingsbeweging van de jugendstil kwam min of meer voort uit de ideeën van William Morris (1834-1896), die geldt als een der belangrijkste voormannen van de Arts and Crafts movement. In zijn atelier maakte hij met leerlingen ontwerpen op alle gebieden van de toegepaste kunst. Ook bracht hij de ambachtelijke kalligrafie, de kunst van het lettertekenen met penseel of ganzenveer, weer onder de aandacht. Het was een vorm van toegepaste kunst die sterk in de vergetelheid was geraakt sinds de uitvinding van de drukpers.

Jugendstil en zijn synoniemen

Jugendstil was niet alleen een reactie op de uitbundigheid van historiserende kunststromingen, maar ook op vormvervaging, dat kort ervoor zo nadrukkelijk was toegepast door de impressionisten. De benaming 'jugendstil', is afkomstig van het tijdschrift Die Jugend, dat vanaf 1896 in München werd uitgegeven. Het was een geïllustreerd weekblad "für Kunst & Leben", dat was gedrukt in een lettertype dat duidelijk de vernieuwende stijlkenmerken vertoonde van de jugendstil. Stijlen met verwante stijlkenmerken kregen in andere landen van Europa dan Duitsland andere benamingen. Ze stonden echter allemaal voor hetzelfde: deze stijl is modern, is nieuw, is jeugdig. Zo staat de jugendstil in Frankrijk en België bekend onder de naam art nouveau.

Siegfried Bing, een belangrijke kunsthandelaar uit Parijs was onder de indruk geraakt van de Japanse cultuur, waarvan de uitingen sinds 1854 op de Europese en Amerikaanse markt te zien waren. Bing had zich erin gespecialiseerd. Hij exposeerde Japanse kunst met veel nadruk in zijn galerie L’Art Nouveau. Zijn galerie ontwikkelde zich als een belangrijke plaats voor de promotie van de meest vernieuwende kunst van zijn tijd en van de jugendstil. Bing exposeerde onder andere glaskunst van de Amerikaanse kunstenaar Louis Comfort Tiffany. De naam van zijn galerie leidde tot de stijlaanduiding art nouveau. In Oostenrijk wordt de term 'Sezessionstil' gehanteerd en in Engeland spreekt men van 'modern style'. In Nederland wordt naast jugendstil en art nouveau ook wel de term 'nieuwe kunst' gebezigd.

Een bekend voorbeeld van Nederlandse art nouveau is het ontwerp van Jan Toorop (1858-1928), dat hij in 1893 maakte voor de slaoliefabriek NOF Calvé-Delft. Toorop past in dat ontwerp geen enkele vorm van dieptewerking toe. Zijn ontwerp van het affiche 'Delfsche slaolie' uit 1893 oogt tweedimensionaal, plat. Zie afbeelding. De restvlakken naast de vrouwenfiguren vult hij volledig op met golvende lijnen. Het levert jugendstil in Nederland de spottende naam 'slaoliestijl' op. De Belgische kunstenaar Henry van de Velde (1863-1957) was een belangrijke propagandist van de jugendstil en de vele andere benamingen. Ook publicatie van tijdschriften als Die Jugend, Revue Blanche en Ver Sacrum zorgden ervoor dat de jugendstil steeds meer terrein won. The Yellow Book, geschreven door de jong gestorven Engelse kunstenaar Aubrey Beardsley (1872-1898), was ook belangrijk voor de promotie van jugendstil.

Jan Toorop, ontwerp van het affiche "Delftsche Slaolie", 1893
Jan Toorop, ontwerp van het affiche "Delftsche Slaolie", 1893

Kenmerken Jugendstil Ornamentiek

De kunstenaars van de jugendstil streefden naar schoonheid en velen van hen wilden niet alleen de kunst, maar ook de samenleving vernieuwen. Ze hadden dan ook een optimistisch wereldbeeld en geloofden in de toekomst. Onder welke naam de stijl ook bekend stond, overeenkomst is de toepassing van een golvende lijn. Deze lijn met een haast kalligrafisch karakter was in sommige gevallen bedoeld om emoties mee uit te drukken. Kunstenaars van de jugendstil hadden een voorliefde voor het toepassen van de modernste technieken.

In de jugendstil en art nouveau wordt veelvuldig gebruik gemaakt van tweedimensionaal ogende ornamenten. De motieven voor deze ornamenten worden ontleend aan een belangrijke inspiratiebron van de jugendstil: de natuur. Ze zijn bijvoorbeeld afgeleid van plant-, bloem- en bladmotieven. We zien sierlijke plantenstengels en bloemknoppen toegepast in jugendstil. In België werden plantmotieven sterk gestileerd, daaruit ontstond de bekende dynamisch ogende 'zweepslaglijn' van de Brusselse architect Victor Horta (1861-1947). Ook dieren en vogels, zoals pauwen, komen herhaaldelijk terug in ornamenten, soms in combinatie met slanke vrouwfiguren. Symboliek speelde een belangrijke rol, beïnvloed door de stijl van het symbolisme. De hiervoor omschreven ornamenten werden in schilderkunst en andere kunstuitingen bij voorkeur gecombineerd in asymmetrische composities.

In de architectuur vindt je de ornamentiek terug in gevels, raampartijen, balkons en allerhande wandversieringen. In de toegepaste kunst zie je golvende ornamentele lijnen toegepast in de vorm van tafellampen, straatlantaarns, zilverwerk, ijzeren trapleuningen, smeedijzeren hekwerken en meubilair. Naast het gebruik van de sierlijke ornamenten is in de kunst van de jugendstil ook de invloed van de Japanse houtsnede zichtbaar. Zo zijn grote lege vlakken binnen een compositie gangbaar en het gebruik van de waaier als vorm. Een kenmerk van de jugendstil is tevens duidelijk zichtbaar in de grafische kunst. In het ontwerp van affiches is de lijn immers een zeer belangrijk beeldelement. Bij de toepassing van lettertypes wilde men nadrukkelijk associaties met een mechanisch drukproces doorbreken. Vandaar dat in een tekst letterhoogtes vaak opzettelijk werden gevarieerd.

Victor Horta. "Trappenhuis in Hotel Tassel te Brussel", 1893-1894
Victor Horta. "Trappenhuis in Hotel Tassel te Brussel", 1893-1894

Bekende kunstenaars van de Jugendstil

Een belangrijke schilder uit de periode van de jugendstil was de Tsjech Alfons Mucha, die vooral de affichekunst vernieuwde. De Oostenrijker Gustav Klimt geldt al de grondlegger en voorman van de Weense Jugendstil. Bekende voorbeelden daarvan zijn de schilderijen Adele Bloch Bauer I (1907) en De kus (1907-08). Ook Max Klinger en Egon Schiele gelden als belangrijke kunstenaars van die stijl. Andere belangrijke kunstenaars van art nouveau en jugendstil zijn de Franse kunstenaars Pierre Puvis de Chevannes en Aristide Maillol, de Zwitser Ferdinand Hodler, de Nederlanders Jan Toorop, Johan Thorn-Prikker en Richard Roland Holst (1869-1938), en de Schot Charles Rennie Mackintosh. De eerdergenoemde Amerikaan Tiffany was een belangrijke voorman voor ontwikkelingen binnen de glaskunst. Hij vond een originele methode uit om glas te solderen. De randen van stukjes vlak glas werden in koperfolie gewikkeld en vervolgens aan elkaar gesoldeerd. De glazen objecten die zo worden gemaakt, staan nog altijd bekend als 'Tiffany-glas'. Beroemde voorbeelden van Franse art nouveau zijn de ingangen van de metro in Parijs, waarvan het siersmeedwerk is gemaakt door Hector Germain Guimard (1867-1942). Beroemd zijn ook de glas- en meubelontwerpen van Émile Gallé.

Een bekend architect is de eerdergenoemde Horta, van wie werk is te zien in het schitterende Horta Museum in Brussel. Ook de Nederlander Hendrik Petrus Berlage (1856-1934), bekend van de Beurs van Berlage in Amsterdam gebouwd tussen 1884 en 1903, geldt als een vooraanstaand architect van de jugendstil. Natuurlijk mag in deze rij de Spaanse architect Antoni Gaudí (1852-1926) niet worden vergeten. Zijn bekendste bouwwerken zijn te bewonderen in Barcelona. Meest fascinerend van zijn bouwwerken is de onvoltooid gebleven kathedraal de Sagrada Família. De bouw van dit imposante architectonische hoogstandje begon in 1883. Er wordt nog steeds aan gebouwd.

Het einde van de Jugendstil wordt gemarkeerd door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914. Na de oorlog werden hogere eisen gesteld aan de functionaliteit van vormgeving. Bovendien had het expressionisme, dat in 1905 was ontstaan, aan invloed gewonnen. Tegelijkertijd was een sterke tendens naar abstractie terrein aan het winnen. Deze veranderingen in de avant-garde van de kunstwereld verenigden zich in nieuwe ideeën over kunst en kunstnijverheid. Het kwam tot uitdrukking in de geboorte van nieuwe stijlen, zoals art deco. Er ontstonden nieuwe kunsttheorieën, zoals die onder meer door het Bauhaus in Weimar werden ontwikkeld.

KUNSTWERKEN JUGENDSTIL