Gotiek

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

De stijl waarin de architectuur een prominente rol vervult


door: Sander Kletter
 

Omstreeks 1150 was het gebied waar de gotische stijl werd toegepast nog maar klein. Het omvatte alleen het gebied van het Île de France, dus alleen Parijs en omgeving. Het wordt omsloten door de rivieren de Oise, Seine, Ourcq en Marne, een gebied dat gold als het Koninklijk domein van de Franse vorsten.

Honderd jaar later was de kunst in geheel Europa gotisch geworden. Van Sicilië tot Ierland. Slechts her en der domineerden nog restanten van de romaanse stijl. Omstreeks 1450 begon het gebied waar de gotische stijl werd toegepast weer te krimpen en vanaf 1550 werd de gotische stijl niet meer toegepast.

De gotische kathedraal 'Notre-Dame' van Reims, 13e eeuw.
De gotische kathedraal 'Notre-Dame' van Reims, 13e eeuw.

De term 'gotisch' sloeg in het begin alleen op de architectuur, en juist in de bouwkunst kan men de gotische stijl ook het gemakkelijkst karakteriseren. Pas in de laatste honderd jaar is men ook gaan spreken van gotische beeldhouw- en schilderkunst. Het begon dus met de architectuur. Gedurende de eerste eeuw, van circa 1150 tot ongeveer 1250 na Christus, de eeuw van de bouw van de grote gotische kathedralen, behield de architectuur ook de overheersende rol. De gotische beeldhouwkunst bereikte haar top tussen 1220 en 1420. De gotische schilderkunst bereikte in verschillende landen op verschillende tijden haar hoogtepunt. Terwijl de gotische schilderkunst in Italië bloeide tussen 1300 en 1350, werd het ten Noorden van de Alpen pas na 1400 de leidende kunststijl. In Italië, met Florence voorop ontstaat na 1350 een geheel nieuwe kunststijl, die van de vroege renaissance. Tegelijkertijd begint dan pas in Vlaanderen de laatgotische schilder-/beeldhouwkunst te bloeien. Slechts gedurende een korte periode, omstreeks 1400, i s overal in Europa de homogene 'internationale gotische stijl' ontstaan.

Gotische kathedralen

De gotiek moet worden beschouwd als de eerste vernieuwende stijl sinds de val van het Romeinse Rijk. Gotiek heeft door de grote regionale verschillen in de toepassing ervan slechts een beperkt aantal gemeenschappelijke kenmerken. Een essentieel kenmerk van gotische architectuur is de drang de hoogte in te willen bouwen. Ook de behoefte om veel licht naar binnen te halen is kenmerkend. De vensters van gotische kathedralen werden daarom groter en hoger dan die van haar voorganger in de architectuur, de romaanse bouwkunst. Bovendien werden aan de voorzijde van grote kerkgebouwen roosvensters (cirkelvormige glas en lood ramen) toegevoegd. Omdat de kathedralen steeds hoger werden, leken ze ook smaller dan hun voorgangers. Kenmerkend voor de gotische architectuur zijn de veelvuldig geplaatste spitsbogen, de smalle hoge glasramen, roosvensters en baldakijnen. Vanwege de almaar toenemende hoogte van de kerkgebouwen en de daarmee gepaard gaande verzwakking van buitenmuren, door toepassing van grote ramen in combinatie met het gewicht van ingewikkeld gemetselde kruisribgewelven, moest de buitenkant van de gebouwen worden verstevigd met behulp van steunberen. In Franse en Spaanse kerken werden bovendien luchtbogen toegepast, die een verbinding vormden tussen steunberen en buitenmuren. Men bouwde tijdens de Gotiek Pro Deo, dat wil zeggen ter ere van God. De namen van gotische architecten zijn daarom zelden bekend gebleven.
 

De term gotiek komt van de Italiaanse schrijver en architect uit de renaissance Giorgio Vasari. Voor hem was de gotische kunst 'barbaars.' Het was kunst uit de 'donkere' middeleeuwen, waarin de esthetische principes van de klassieke oudheid geheel genegeerd leken te worden. Het was kunst, die door de barbaarse stam van de Goten was uitgevonden. Het volk dat Italië onder de voet had gelopen en een eind had gebracht aan de beschaving van het Romeinse rijk. De venijnig bedoelde afkeurende benaming van Vasari, is echter nog altijd de naam van een belangrijk tijdperk uit de Europese kunstgeschiedenis.
 

Gotische schilderkunst

Gotische schilderkunst kan men buiten de kathedralen terugvinden in boekverluchting, in gobelins, glasschilderkunst, in paneelschilderkunst en in Italiaanse frescoschilderkunst. In de gotische schilderkunst veranderen de geschilderde achtergronden van evangelieverhalen, heiligenlevens en verhalen uit het Oude testament. In het kunsttijdperk van voor de gotiek van romaanse miniaturen en Byzantijnse schilderkunst, werden deze verhalen geschilderd met op de achtergrond een tijdloze hemelse atmosfeer of een geheel gouden achtergrond.

Rogier van der Weyden, De kruisafname van Christus (of kortweg: 'Kruisafneming'), 1435-38, olieverf op paneel, 220 x 262 cm, Museo del Prado, Madrid
Rogier van der Weyden, De kruisafname van Christus (of kortweg: 'Kruisafneming'), 1435-38, olieverf op paneel, 220 x 262 cm, Museo del Prado, Madrid

De schilders van de gotiek plaatsen de personages en gebeurtenissen uit die verhalen voor het eerst in meer natuurlijk ogende landschappen en interieurs. Zo kan de gotische schilderkunst ons iets vertellen over de wooncultuur uit die tijd. Bovendien ogen de afgebeelde mensfiguren voor het eerst wat meer levensecht. Ze lijken van vlees en bloed. Wij herkennen het verdriet en de vreugde per individu. Mensfiguren vertonen duidelijk een eigen karakter en hebben individuele gelaatstrekken. Ze hebben in gotische schilderijen en sculpturen bij voorkeur extreem langgerekte lichamen. Naast devote verering is het wezen van gotische schilderkunst dat het honderduit wil vertellen. Nadrukkelijk willen gotische kunstenaars details laten zien op het gebied van modieuze kleding, het landschap, het interieur, gebruiksvoorwerpen als muziekinstrumenten, wapens en kerkelijke attributen, en van de architectuur. Van groot belang is de genoemde behoefte om de gemoedstoestand van afgebeelde personen te verbeelden. Belangrijke (laat-)gotische kunstschilders zijn de Italiaan Duccio, de gebroeders van Eyck, De meester van Flémalle, GiottoRogier van der Weyden en Matthias Grünewald. Zie van de laatste kunstenaar het beroemde middenpaneel van het Isenheimer altaar Christus aan het kruis uit 1512-1516.