Futurisme

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Beweging, snelheid en de verheerlijking van technologie


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
 

Op 20 februari 1909 publiceerde de Italiaanse dichter Filippo Tomasso Marinetti op de voorpagina van Le Figaro zijn 'Oprichting en manifest van het futurisme.' De beweging van het futurisme, die hij voor ogen had, was bedoeld om de wereld van de literatuur op te schudden en te vernieuwen. Maar een aantal jonge beeldend kunstenaars, die net als Marinetti waren gefascineerd door machines, de voortschrijdende technologie, snelheid, kracht en beweging, stelden al een jaar later samen met hem het 'Manifest van Futuristische Schilders' op.

Giacomo Balla, Dynamiek van een hond aan een riem, 1912, olieverf op doek, 91 x 110 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo
Giacomo Balla, Dynamiek van een hond aan een riem, 1912, olieverf op doek, 91 x 110 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo

Pioniers van futurisme en kubisme

Marinetti had in zijn eerste manifest opgeroepen om de banden met het verleden te verbreken. Om die reden schreef hij dat musea, academies, bibliotheken en cultuursteden moesten worden vernietigd. Marinetti riep op tot een revolutie. Het moest tot een nieuwe vorm van kunst leiden, die aansloot bij de nieuwe tijd. Energie, vooruitgang en verandering waren de sleutelwoorden. De futuristen van het eerste uur waren onder meer Giacomo Balla, Umberto Boccioni, Carlo Carrà en Gino Severini. In hun kunstwerken wilden ze de geest van de nieuwe tijd vormgeven, waar Marinetti in zijn manifest op had gedoeld. In de visie van de kunstenaars werd de tijdgeest weerspiegeld in de hectiek en dynamiek van de moderne geïndustrialiseerde samenleving. Het was vooral zichtbaar in de metropool, die was doordrongen van de nieuwste technologie.

Toch draait het in de kunst van de futuristen niet louter om techniek. We zien in het schilderij Rode Ruiter van Carrà een galopperend paard. Om de dynamiek van beweging te verbeelden schilderde Giacomo Balla een kleine hond, die uitgelaten wordt door zijn bazin (zie afbeelding hierboven). Balla geeft hierin de beweging van de hond op zijn korte pootjes weer. Op hilarische wijze heeft de kunstenaar ook aan het gelijktijdig meebewegen van zijn kwispelende staartje gedacht. Het verheerlijken van nieuwe technologie vinden we in zijn beroemde schilderij Lampada - Studio di luce uit 1909. Met dit schilderij brengt de kunstschilder een ode aan de uitvinding van het elektrisch licht. Hij kiest voor dit schilderij het uitstralende licht van een straatlantaarn als beeldmotief. De futuristen schilderden tevens auto's en treinen in beweging, en dynamische taferelen van het uitgaansleven in de moderne stad. Ze wilden met hun kunst ageren tegen de beklemmende laat negentiende-eeuwse mentaliteit van een in hun ogen ingeslapen burgermaatschappij.

Severini reisde in 1911 naar Parijs. Hij ontmoette daar Braque en Picasso, die op dat moment de avant-garde vormden binnen de kunstwereld. Hij raakte enthousiast over hun stijl van het kubisme. Carrà en Boccioni volgden zijn voorbeeld. Gedrieën bezochten ze in de herfst van 1911 het atelier van Picasso. Nadat het drietal was teruggekeerd in Milaan ontstond het futurisme. Je zou deze stijl kunnen omschrijven als een stijlvariant van het kubisme, die in beweging is gebracht. Er kan niet worden gesproken van een uniform toegepaste futuristische stijl. Kenmerkend is in ieder geval dat de futuristen composities creëerden vol dynamiek. In het geval van Severini werd dezelfde gefragmenteerde beeldtaal toegepast als in de werken van de kubisten. Omstreeks 1915 combineerde Severini zijn futuristische stijl met de stippeltechniek van het pointillisme. Zie daarvoor het schilderij Red Cross Train Passing a Village uit 1915 hieronder.

Gino Severini (1883-1966), Red Cross Train Passing a Village, 1915, olieverf op doek, 89,5 x 116,2 cm, Solomon R. Guggenheim Museum, New York
Gino Severini (1883-1966), Red Cross Train Passing a Village, 1915, olieverf op doek, 89,5 x 116,2 cm, Solomon R. Guggenheim Museum, New York

Futuristische manifesten voor verschillende kunstvormen

Cineast en fotograaf Antonio Giulio Bragaglia publiceerde in 1912 een futuristisch manifest over 'fotodynamiek', getiteld Fotodinamica Futurista. Datzelfde jaar publiceerde Boccioni zijn 'Technisch Manifest van Futuristische Beeldhouwkunst', waarin hij baanbrekende ideeën lanceerde. Hij stelt erin voor om niet alleen de figuur zelf te verbeelden, maar om deze te verbinden met zijn omgeving. Hij zocht naar een dynamische integratie tussen de objectvorm en zijn omgeving. Hij pleitte er in zijn manifest voor om 'de gesloten vorm' af te schaffen. Een jaar later maakt hij zijn beroemde meesterwerk Unique Forms of Continuity in Space, een beeld dat beide ideeën uit zijn manifest lijkt te verenigen. In 1913 volgt 'De kunst van de Geluiden', een manifest van componist en kunstschilder Luigi Russolo, waarin deze voorstelt in de muziek gebruik te maken van geluidsmachines. Vanaf 1916 wordt dit idee in de praktijk gebracht door enkele kunstenaars van het dadaïsme. In 1914 volgt nog een manifest van de architect Antonio Sant'Elia, getiteld 'Manifest van Futuristisch Architectuur'. Architecten zouden gebruik moeten maken van de nieuwste bouwkundige materialen. Ze dienden te voorzien in de behoeften van het moderne stadsleven. Zijn Città Futurista werd echter nooit gerealiseerd. Hij sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog op achtentwintigjarige leeftijd, nadat hij vrijwillig in dienst was gegaan. De eerdergenoemde Bragaglia publiceert in 1916 tot slot nog een manifest over film, Manifesto of Futurist Cinema. In hetzelfde jaar begint hij met de uitgave van het avantgardistisch tijdschrift Cronache di Attualità. In dit tijdschrift worden politiek, kunst, theater en muziek besproken vanuit een futuristisch standpunt.

Carlo Carrà, Free-Word Painting, 1914, Papier en drukwerk op stof, op hout, 38,7 x 30,5 cm, privécollectie
Carlo Carrà, Free-Word Painting, 1914, Papier en drukwerk op stof, op hout, 38,7 x 30,5 cm, privécollectie

Het futurisme en de politiek

Een opmerkelijk punt uit het manifest van Marinetti uit 1909 betreft zijn oproep om 'de oorlog te verheerlijken.' Hij zag de oorlog als de ideale en 'hygiënische' manier om de banden met het verleden te kunnen doorbreken. Militarisme en patriottisme werden als gevolg van zijn manifest door de futuristen toegejuicht. Zij liepen voorop in politieke demonstraties, waarin de staat Italië werd opgeroepen deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog. Marinetti raakte in 1915 bevriend met de latere dictator Mussolini. Net als hij hield hij opzwepende toespraken, welke het oorlogsgeweld propageerden. Italië nam inderdaad deel aan de oorlog tegen Duitsland en de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Carlo Carrà maakt in kubistische collagestijl een beroemd geworden werk met politiek propagandistische uitstraling, waarin hij het vrije vers propageert en Italiaans vlaggen verwerkt. Zie de afbeelding hierboven Free-Word Painting uit 1914.
 

Nadat Boccioni en Antonio Sant'Elia echter sneuvelden, Sant'Elia aan het front en Boccioni door een val van zijn paard tijdens een militaire oefening, verdween het enthousiasme van de futuristen voor de oorlog. Italië boekte een militaire overwinning op de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, die daarom in 1918 werd ontbonden. De futuristen werden echter langzaam maar zeker wakker geschud door de gruwelijke slachtpartijen die overal in Europa tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden plaatsgevonden. Nieuw ingezette technologieën als mijnen, mosterdgas, vliegtuigen en tanks hadden een enorme bijdrage geleverd aan de slachting. Het werd daarom moeilijk om de oorlog en de technologie te blijven verheerlijken. In 1920, enkele jaren na de Eerste Wereldoorlog, keerde de futuristische beweging zich daarom onder leiding van Marinetti tegen Mussolini en het opkomende fascisme.

Hoewel het futurisme als actieve stroming slechts kort heeft bestaan, hebben de ideeën van de beweging grote invloed uitgeoefend op andere Europese avant-garde bewegingen, zoals het Russische constructivisme en het eerder genoemde dadaïsme.