Expressionisme

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Vorm en kleur op basis van het gevoel


door: Sander Kletter
  

In de stijl van het expressionisme is niet zozeer de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid van belang, maar de innerlijke expressie van de kunstenaar. De kunstenaar drukt zijn gevoelens en ervaringen uit. In expressionistische kunstwerken vervaagt de band met de werkelijkheid zodanig dat nieuwe vrij vormen, die tijdens het maken van het kunstwerk ontstaan, een kans krijgen. Er geldt slechts één wet: dat er geen wetten zijn, en dat die dus ook niet aan de kunstenaar opgelegd kunnen worden.

Niet alleen kunnen geschilderde figuren en objecten een vormverandering ondergaan, waardoor ze nauwelijks herkenbaar zijn, ook kleuren krijgen in expressionistische kunst een geheel eigen gevoelswaarde. Ze kunnen geheel los kan staan van de visueel waarneembare werkelijkheid. Gras is niet langer groen, maar bijvoorbeeld rood en de lucht is niet langer grijs of blauw, maar paars of gifgroen. Het expressionisme was een veelvuldig toegepaste stijl aan het begin van de twintigste eeuw en vormde een reactie op het academisme van de negentiende eeuw, waarin volgens de expressionisten teveel naar verstandelijke regels werd geschilderd in plaats van naar het gevoel.
 

Ernst Ludwig Kirchner (1880, Aschaffenburg - 1938, Davos), Schilder en model, 1910 (opnieuw bewerkt in 1926), olieverf op doek, 150.4 x 100 cm, Hamburger Kunsthalle, Hamburg
Ernst Ludwig Kirchner (1880, Aschaffenburg - 1938, Davos), Schilder en model, 1910 (opnieuw bewerkt in 1926), olieverf op doek, 150.4 x 100 cm, Hamburger Kunsthalle, Hamburg

Die Brücke en Der Blaue Reiter

Belangrijke vertegenwoordigers van het expressionisme uit het begin van de twintigste eeuw zijn de kunstenaarsgroep van Die Brücke, die in 1905 in Dresden werd opgericht en de in 1911 in München opgerichte schildersgroep Der Blaue Reiter. Oprichters van Die Brücke waren de architectuurstudenten Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff en Fritz Bleyl. Later treden schilders toe als Otto Mueller, Max Pechstein, Emil Nolde en Kees van Dongen. De mens en het landschap zijn de belangrijkste motieven, die door deze kunstenaarsgroep worden verbeeld. Hun doel is 'het natuurlijke leven als zodanig te schilderen' aldus Erich Heckel. Volgens Otto Mueller ging het erom 'op een zo simpele mogelijke manier gevoelens van landschap of van mensen tot uitdrukking te brengen.' De groep van Die Brücke is bekend vanwege de houtsneden. Emil Nolde verlaat de groep al na korte tijd, omdat hij vond dat werk van de deelnemers te veel op elkaar ging lijken. Een goed voorbeeld van een expressionistisch schilderij is zijn Stilleven met danseressen uit 1914. De groep blijft niet lang bestaan. In 1908 verhuizen de meeste leden naar Berlijn, waar de groep in 1913 wordt ontbonden.

Der Blaue Reiter werd opgericht door Wassily Kandinsky, Gabriele Münter, Franz Marc en Alfred Kubin. De groep was genoemd naar een ruiterstuk dat Kandinsky in 1903 had geschilderd. Paul Klee, August Macke en Heinrich Campendock waren kunstenaars die regelmatig meededen aan de exposities van deze groep expressionisten. Ook de naar Duitsland geëmigreerde Rus Alexej von Jawlensky, die goed bevriend was met Kandinsky, nam een enkele keer deel aan de exposities van Der Blaue Reiter. De doelstelling van de groep was idealistisch, de leden wilden vooral een band van hechte vriendschap onderhouden. Er was geen programma, er waren geen stijlregels. In 1911 en 1912 organiseerden Kandinsky en Franz Marc een in Duitsland rondreizende tentoonstelling onder verantwoordelijkheid van de redactie van Der Blaue Reiter. Zij gaven in 1912 een almanak uit over kwesties betreffende de moderne kunst. In hun tentoonstellingen boden zij plaats aan alles en iedereen, waarvan het werk hun als belangrijk voorkwam. Zo kwam het dat ook bijvoorbeeld Pablo Picasso en Hans Arp deelnemers waren aan enkele van hun tentoonstellingen. De groep bereikte het geïdealiseerde doel niet en viel al snel uiteen na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, waarin zowel Macke als Marc sneuvelden.

Franz Marc (1880–1916). De grote blauwe paarden, 1911, 106 x 181 cm, Walker Art Center, Minneapolis
Franz Marc (1880–1916). De grote blauwe paarden, 1911, 106 x 181 cm, Walker Art Center, Minneapolis

Individuele expressionisten en latere groeperingen

Kenmerkend voor expressionistische kunst is het felle kleurgebruik, de vervormingen en de grilligheid binnen de compositie. Ook het negeren van ruimtelijkheid en het negeren van perspectiefwetten komt veel voor in expressionistische kunst. Menselijke figuren worden niet plastisch weergegeven, maar tweedimensionaal 'plat' ogend. Ook voordat de groepen van Die Brücke en Der Blaue Reiter werden opgericht, waren er al verschillende individueel werkende kunstenaars, van wie de kunstwerken kenmerken vertoonden van die van die van de latere expressionistische kunst. In dit verband moeten onder meer Paul Gauguin en Vincent Van Gogh worden genoemd. Het expressionisme bleef als stijl lang toegepast. In Groningen was er Kunstenaarsvereniging De Ploeg, die in 1918 werd opgericht. Een van de leden, Jan Wiegers ontmoette Kirchner in een kuuroord van Davos in Zwitserland. Ze raakten bevriend en de vonk van diens bezielde expressionisme spatte op hem over. Hij bracht het teruggekomen in Groningen over op de andere leden van De Ploeg.

Tot omstreeks 1940 waren er vele kunstenaars, die weliswaar niet aangesloten waren bij een groep, maar die individueel toch tot figuratieve expressionistische kunstuitingen kwamen. Kunstenaars in dit verband zijn onder andere Lovis Corinth, Paula Modersohn-Becker, Max Beckmann, Egon Schiele, de Vlaamse expressionisten Constant Permeke en Gustave De Smet en de Noorse kunstenaar Edvard Munch. De term expressionisme wordt na de beginperiode van het expressionisme (1905 - 1914) gebruikt, om aan te geven dat een kunstenaar in de eerste plaats vanuit zijn gevoel schildert, zonder opgelegde wetten of richtlijnen van anderen te volgen. Dit geldt ook voor de kunstenaars van het abstract expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Ze schilderden echter abstract in plaats van figuratief, zoals de expressionisten van het eerste uur. In de jaren tachtig van de twintigste eeuw laaide het expressionistisch vuur opnieuw op met de stroming van het neo-expressionisme, met onder meer kunstenaars als Georg Baselitz, Walter Dahn en Max Lüpertz.
 

SCHILDERIJEN EXPRESSIONISME