Barok

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Het tijdperk van onder meer Rembrandt, Rubens, Caravaggio en Velázquez

Van onze redactie
 
Met de term barok wordt een stijlperiode in de beeldende kunst, architectuur, literatuur en muziek aangeduid, die voortgekomen is uit de Italiaanse renaissance en het maniërisme. De periode van de barok start omstreeks 1600.

Rembrandt (1606-1669), Danaë, 1636-43, olieverf op doek, 185 x 202.5 cm, Hermitage, St. Petersburg
Rembrandt (1606-1669), Danaë, 1636-43, olieverf op doek, 185 x 202.5 cm, Hermitage, St. Petersburg

De eigenlijke start van de barok hangt af van streek tot streek, zo bloeide de barok al veel vroeger in Italië (Rome) terwijl in het noorden de renaissance nog aan het nabloeien was. De stijl werd uiteindelijk overal in Europa toegepast en ook in de koloniën van de Europese landen en heerste tot aan het eind van de 18de eeuw.
De naam barok is waarschijnlijk afgeleid van het Portugese woord 'barucca', waarmee een bijzondere soort parels wordt aangeduid met een zeldzame scheef afgeronde vorm. In de 18de eeuw werd in Frankrijk iedere kunstvorm 'baroque' genoemd, die niet aan de classicistische smaak van die tijd beantwoordde. Het woord baroque betekende in dit verband 'in strijd met de regels' of 'gezwollen'. Deze negatieve typering van de stijl verdween omstreeks het midden van de 19de eeuw.

Andrea Pozzo (1642-1709), Apotheose van de Heilige Ignatius, 1691-94, trompe l'oeil fresco op het plafond van de San Ignazio, Rome
Andrea Pozzo (1642-1709), Apotheose van de Heilige Ignatius, 1691-94, trompe l'oeil fresco op het plafond van de San Ignazio, Rome

Opdrachtgevers

Kerk en hof zijn de voornaamste opdrachtgevers van de barokkunst geweest. Heersers zagen het effect van de dramatische barok. Het Vaticaan benut de stijl bijvoorbeeld tijdens de contrareformatie. Door veel pracht en praal te gebruiken in de bouwstijl van de kerken probeerde de katholieke kerk, mensen te imponeren en zo weer terug te krijgen in hun kerk. De barok wordt aan het Franse hof toegepast. Lodewijk XIV maakt dankbaar gebruik van de barokke stijl om zijn absolutistische ideeën uit te dragen. Hij liet het imponerende rijk versierde paleis van Versailles bouwen. In Nederland was ook de stedelijke bourgeoisie een belangrijke opdrachtgever. Het tijdperk van de barok wordt in grote mate bepaald door dualistische principes, vooral door de spanning tussen geloof en wetenschap. Van de in de renaissance ontstane genres bleven in de schilderkunst de historie, het portret en het landschap bestaan. Het stilleven werd tijdens de barok ook een belangrijk genre. Vooral kloosters, nieuwe kerken en paleizen boden gelegenheid tot een verdere ontwikkeling van de schilderkunst. De bouwkunst uit de barokperiode wordt gekenmerkt door het gebruik van dieptewerking met ingewikkelde perspectieven en het veelvuldig gebruik van ovale vormen. Verder door rijk en weelderig materiaalgebruik, ingewikkelde patronen, nooit ophoudende versieringen en goddelijke onderwerpen. Een bekend barok bouwwerk is de Baldakijn boven het hoofdaltaar in de Sint-Pietersbasiliek, ontworpen door de Italiaan Gian Lorenzo Bernini.

Peter Paul Rubens (1577-1640), Het oordeel van Paris, ca. 1632-35, olieverf op houten paneel, 144 x 149 cm, National Gallery, Londen
Peter Paul Rubens (1577-1640), Het oordeel van Paris, ca. 1632-35, olieverf op houten paneel, 144 x 149 cm, National Gallery, Londen

Barokschilderkunst

Plafonds en zolderingen werden met nieuw elan beschilderd, dit leidde tot grandioze vernieuwende illusionistische taferelen. In deze plafondschilderingen vindt men de specifieke stijlkenmerken van de barok het duidelijkst terug. De nieuwe dynamiek, die in de architectuur werd toegepast, gaat een prachtige symbiose aan met de schilderkunst en opent een ruimte naar aangrenzende geschilderde schijnruimten door middel van een tot virtuositeit ontwikkelde perspectiefschilderkunst. De enorme weelde aan beeldmiddelen en het overheersende pathos moesten de toeschouwers ontroeren en meeslepen. De schilderkunst tijdens de barok kenmerkt zich door: extreem realisme, voorkeur voor dramatische effecten, groot licht/donker contrast, het zogenaamde 'clair-obscur', emotie op de gezichten en in de handgebaren van afgebeelde personages, vaart en beweging in de bewegingen van afgebeelde figuren, een berekende dieptebewerking en het gebruik van diagonalen in de compositie. Zie voor het begrip clair-obscur de uitleg bij het schilderij Schrijvende Hiëronymus van de Italiaanse barokkunstenaar Caravaggio. Het pathos en het grootse gebaar waarmee een schilder uit de barok als Rubens zich uitdrukt is typerend voor de barokschilderkunst. Hollandse landschappen en stillevens echter, die in Nederland voor de bourgeoisie werden geschilderd vertonen in veel mindere mate deze pretentieuze vorm van barokschilderkunst.
 

BELANGRIJKE KUNSTSCHILDERS BAROK

Antwerpse school
Beroemde schilders uit de barokperiode zijn uit de Antwerpse school: Jacob Jordaens, Anthonie van Dyck, Clara Peeters, Jacob van Hulsdonck, en niet te vergeten Peter Paul Rubens.

Hollandse school
De meester van de Leidse fijnschilderkunst Gerard Dou, Samuel van Hoogstraten, Johannes Vermeer, Jan Steen, Jan Davidszoon de Heem, Willem Claeszoon Heda, Pieter de Hooch, Judith Leyster, Ferdinand Bol, Jan Steen, Paulus Potter, Carel Fabritius, Adriaen Coorte, Gerard ter Borch, Gabriël Metsu, Pieter Jansz. Saenredam, Willem Kalf, Balthasar van der Ast, Rembrandt van Rijn, Govaert Flinck, Gerard van Honthorst, Frans Hals, en de bekende meester van het landschap Jacob van Ruisdael.

Franse school
Georges de La Tour, Claude Lorrain, Charles Le Brun en Louis Le Nain, Nicolas Poussin en Hyacinthe Rigaud.

Italiaanse school
Canaletto, Pietro da Cortona, Guercino, Domenico Robusti, Giovanni Francesco Grimaldi, Bartolomeo Manfredi, Caravaggio, Andrea Pozzo, Bernardo Strozzi, Lodovico Caracci, Guido Reni en Daniele Crespi.
 

SCHILDERKUNST BAROK