Barok

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Dynamiek, pathos en een weelde aan beeldende middelen


door: Sander Kletter
 
Met de term barok wordt een stijlperiode in de architectuur, beeldende kunst, literatuur en muziek aangeduid, die voortgekomen is uit de Italiaanse renaissance en het maniërisme. De periode van de barok start omstreeks 1600.

Rembrandt (1606-1669), Danaë, 1636-43, olieverf op doek, 185 x 202.5 cm, Hermitage, St. Petersburg
Rembrandt (1606-1669), Danaë, 1636-43, olieverf op doek, 185 x 202.5 cm, Hermitage, St. Petersburg

De eigenlijke start van de barok hangt af van streek tot streek, zo bloeide de barok al vroeg in Rome en Italië. Op dat moment was in het noorden van Europa de renaissance nog aan het nabloeien. De stijl van de barok werd uiteindelijk overal in Europa toegepast, ook in de koloniën van de Europese landen. Het heerste tot aan het eind van de achttiende eeuw.
De naam barok is waarschijnlijk afgeleid van het Portugese woord 'barucca', waarmee een bijzondere soort parels wordt aangeduid met een zeldzame scheef afgeronde vorm. In de achttiende eeuw werd in Frankrijk iedere kunstvorm 'baroque' genoemd, die niet aan de classicistische smaak van die tijd beantwoordde. Het woord baroque betekende in dit verband 'in strijd met de regels' of 'gezwollen'. Deze negatieve typering van de stijl verdween omstreeks het midden van de negentiende eeuw.

Andrea Pozzo (1642-1709), Apotheose van de Heilige Ignatius, 1691-94, trompe l'oeil fresco op het plafond van de San Ignazio, Rome
Andrea Pozzo (1642-1709), Apotheose van de Heilige Ignatius, 1691-94, trompe l'oeil fresco op het plafond van de San Ignazio, Rome

Opdrachtgevers

Kerk en hof zijn de voornaamste opdrachtgevers van de barokkunst geweest. Heersers zagen het effect van de dramatische barok. Het Vaticaan benut de stijl bijvoorbeeld tijdens de contrareformatie. Door veel pracht en praal te gebruiken in de bouwstijl van kerken probeerde de katholieke kerk mensen te imponeren, om ze zo weer terug te krijgen in de kerk. De barok wordt aan het Franse hof toegepast. Lodewijk XIV maakt dankbaar gebruik van de barokke stijl om zijn idee van het absolutisme uit te dragen. Hij liet het imponerende rijkversierde paleis van Versailles bouwen. In Nederland was ook de stedelijke gegoede burgerij een belangrijke opdrachtgever. Het tijdperk van de barok wordt in grote mate bepaald door dualistische principes, vooral door de spanning tussen geloof en wetenschap. Van de in de renaissance ontstane genres in de schilderkunst bleven het historiestuk, het portret en het landschap bestaan. Het stilleven werd tijdens de barok een nieuw genre. Vooral kloosters, nieuwe kerken en paleizen boden gelegenheid tot een verdere ontwikkeling van de schilderkunst. Het statische karakter van de renaissance schilderkunst maakte plaats voor de dynamische stijl van de barok. De bouwkunst uit de barokperiode wordt gekenmerkt door het gebruik van dieptewerking met ingewikkelde perspectieven en het veelvuldig gebruik van ovale vormen. Daarnaast typeren ook rijk en weelderig materiaalgebruik, ingewikkelde decoratieve patronen, nooit ophoudende versieringen en goddelijke onderwerpen ter decoratie de architectuur van de barok. Een bekend barok bouwwerk is de Baldakijn boven het hoofdaltaar in de Sint-Pietersbasiliek, ontworpen door de Italiaan Gian Lorenzo Bernini.

Peter Paul Rubens (1577-1640), Het oordeel van Paris, ca. 1632-35, olieverf op houten paneel, 144 x 149 cm, National Gallery, Londen
Peter Paul Rubens (1577-1640), Het oordeel van Paris, ca. 1632-35, olieverf op houten paneel, 144 x 149 cm, National Gallery, Londen

Barokschilderkunst

Plafonds en zolderingen werden met het nieuwe weelderige elan van de barok beschilderd, dit leidde tot grandioze illusionistische taferelen. In deze plafondschilderingen vindt men de specifieke stijlkenmerken van de barok het duidelijkst terug. De nieuwe dynamiek, die in de architectuur werd toegepast, gaat een symbiose aan met de schilderkunst. De letterlijke ruimte van de architectuur gaat over in aangrenzende geschilderde schijnruimten. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een tot ongekende virtuositeit ontwikkelde perspectiefschilderkunst. Een enorme weelde aan beeldmiddelen en de keuze voor een overheersend pathos (lijden en emotionaliteit) in iedere afbeelding hadden als doel toeschouwers te ontroeren en mee te slepen. De schilderkunst tijdens de barok kenmerkt zich door: extreem realisme, voorkeur voor dramatische effecten en toepassing van 'clair-obscur' (extreem licht-donkercontrast). Zie voor uitleg van het begrip clair-obscur het schilderij Schrijvende Hiëronymus van de Italiaanse barokkunstenaar Caravaggio, die dit krachtige stijlmiddel van de barok als eerste toepaste. In Nederland vond zijn vinding navolging door de Utrechtse Caravaggisten, van wie Gerard van Honthorst het belangrijkste is. De dramatiek van de voorstelling wordt in de barok versterkt door duidelijke emotie op gezichten en door ondersteunende handgebaren van afgebeelde personages. Asymmetrie, vaart en beweging van afgebeelde figuren in combinatie met een geraffineerd berekende dieptewerking met behulp van diagonalen bepalen in veel gevallen de compositie. Het pathos en het grootse gebaar waarmee een schilder als Rubens zich uitdrukt in bij voorkeur enorme doeken is kenmerkend voor barokschilderkunst. De hevigheid van de dramatiek van de barok bestaat echter in verschillende gradaties en is gedeeltelijk geografisch bepaald. De landschappen en stillevens, die in Nederland voor de bourgeoisie werden geschilderd, vertonen in mindere mate het onstuimige karakter van Rubens zijn kunst. De interieurs van Johannes Vermeer ademen een rust en sereniteit, die zelfs sterk aan de rust van renaissancekunst doet denken. Naast de eerder genoemde kunstschilders moet Rembrandt worden genoemd, verreweg de bekendste Nederlandse kunstenaar uit de periode van de barok en Diego Velázquez, die dat is voor Spanje. Nicolas Poussin geldt als de belangrijkste Franse kunstenaar uit de barok.

KUNSTSCHILDERS BAROK

Antwerpse school
Beroemde schilders uit de barokperiode zijn: Pieter Claesz. Anthonie van Dyck, Jan van den Hecke, Jacob van Hulsdonck, Jan Thomas van Ieperen, Jacob Jordaens, Willem van Nieulandt, Clara Peeters, Frans Pourbus de Jongere, Peter Paul Rubens, Frans Snyders en David Teniers de Jonge

Hollandse school
Balthasar van der Ast, Dirck van Baburen, Ferdinand Bol, Gerard ter Borch, Leonard Bramer, Salomon de Bray, Bartolomeus Breenbergh, Adriaen Brouwer, Pieter Codde, Hermannus Collenius, Adriaen Coorte, Aelbert Cuyp, meester van de Leidse fijnschilderkunst Gerard Dou, Carel Fabritius, Govaert Flinck, Jacob de Gheyn II, Jan van Goyen, meester portrettist Frans Hals, meesters van stillevens als Jan Davidszoon de Heem en Willem Claeszoon Heda, Melchior d'Hondecoeter, Gerard van Honthorst, meesters van interieurs als Pieter de Hooch en Samuel van Hoogstraten, Gerard Houckgeest, Willem Kalf, Pieter Lastman, Judith Leyster, Jan Lievens, Nicolaes Maes, Gabriël Metsu, Frans van Mieris, Paulus Potter, Rembrandt van Rijn, de meester van het landschap Jacob van Ruisdael, meester van bloemstillevens Rachel Ruysch, meester van de kerkinterieurs Pieter Jansz. Saenredam, Hercules Seghers, Jan Steen, Johannes Cornelis Verspronck, Johannes Vermeer, Jan Weenix, Emanuel de Witte en Caspar van Wittel.

Franse school
Abraham Bosse, Valentin de Boulogne, Charles Le Brun, Claude Lorrain, Louis Le Nain, Nicolas Poussin, Hyacinthe Rigaud en Georges de La Tour.

Italiaanse school
Bernardo Bellotto, Guido Cagnacci, Canaletto, Caravaggio, Lodovico Carracci, Giacomo Ceruti, Ludovico da Cigoli, Sebastiano Conca, Daniele Crespi. Pietro da Cortona, Domenico Fetti, Artemisia Gentileschi, Luca Giordano, Giovanni Francesco Grimaldi, Guercino, Bartolomeo Manfredi, Giambattista Pittoni, Andrea Pozzo, Mattia Preti, Guido Reni, Domenico Robusti, Salvator Rosa, Carlo Saraceni, Bartolomeo Schedoni, Elisabetta Sirani en Bernardo Strozzi.

Spaanse school
Juan Sánchez Cotán, Bartolomé Esteban Murillo, Francisco Ribalta, José de Ribera, Diego Velázquez, Francisco de Zurbarán

SCHILDERKUNST BAROK