Abstracte schilderkunst

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Het definitief loslaten van de visueel waarneembare werkelijkheid

Van onze redactie
 
Abstracte schilderkunst duidt een voorstellingswijze aan die afziet van elke relatie tot de visueel waarneembare werkelijkheid. In de abstracte schilderkunst wordt slechts gebruik gemaakt van beeldelementen als kleur, lijn, vorm, ritme, toonwaarde en dergelijke. In dit verband toegepaste begrippen als 'concrete schildering' of 'absolute schildering' benadrukken nog eens extra dat de geschilderde lijnen en structuren volledig de plaats innemen van een figuratief verbeeld, dus herkenbaar object.

Hans Arp betitelde zijn abstracte kunst als 'concrete kunst' omdat hij zijn werk juist veel concreter vond dan bijvoorbeeld een schilderij van een interieur, een vaas bloemen of een huis. De non-objectieve schilderkunst is een wezenlijke uitdrukkingsvorm geworden van de 20e eeuw.

Jackson Pollock (1912-1956), Number 1, 1950 (ook wel getiteld: ´Lavender Mist´), olieverf, enamel en aluminium op doek, 220 x 300 cm, National Gallery of Art, Washington
Jackson Pollock (1912-1956), Number 1, 1950 (ook wel getiteld: ´Lavender Mist´), olieverf, enamel en aluminium op doek, 220 x 300 cm, National Gallery of Art, Washington

Definitie en voorlopers van de abstractie

De Franse kunsttheoreticus/kunstenaar Michel Seuphor (pseudoniem voor Fernand Berckelaers) geeft een definitie van abstracte kunst: "Alle kunst, die terecht slechts vanuit een gezichtspunt van de harmonie, de compositie, de ordening - dan wel de disharmonie, de decompositie, de willekeurige wanorde - moet worden beoordeeld is abstract." De aanzet tot een losmaken van de schilderkunst van de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid vindt men voor het eerst in stromingen aan het eind van de negentiende eeuw en aan het begin van de twintigste eeuw, bijvoorbeeld in het impressionisme, het fauvisme en het expressionisme. In deze stromingen worden kleuren op abstracte wijze gebruikt. Het bladerdek van een boom bijvoorbeeld wordt niet langer automatisch in groentinten geschilderd, maar kan ook koud blauw, violet of helderrood zijn. Vele beroemde kunstenaars uit die periode abstraheerden niet alleen de kleur, maar ook de vorm, zoals Paul Cézanne, die onder andere vormen sterk vereenvoudigde in de richting van geometrische grondvormen. Ook de kubistische kunst van kunstenaars als Georges Braque en Picasso, bevatte al abstraherende elementen, maar het duurde toch nog even voordat er een volledig abstract schilderij werd geschilderd, waarbij een herkenbare voorstelling volledig werd losgelaten. Tussen 1907 en 1910 zijn historisch gezien de eerste volledig abstracte schilderijen ontstaan, waaronder het schilderij Caoutchouc van Francis Picabia en de eerste abstracte aquarel van Kandinsky.
 

Piet Mondriaan (1872-1944), Compositie, 1921, Schilderij Nr. II 1921-1925, met rood, blauw, zwart, geel en grijs, olieverf op doek, 75 x 65 cm
Piet Mondriaan (1872-1944), Compositie, 1921, Schilderij Nr. II 1921-1925, met rood, blauw, zwart, geel en grijs, olieverf op doek, 75 x 65 cm

Geometrie tegenover Expressionisme

In de ontwikkeling van de abstracte schilderkunst, welke ook in de hedendaagse kunst nog steeds tot nieuwe variaties leidt, kan men twee grote stromingen onderscheiden: een geometrisch georiënteerde abstracte schilderkunst, begonnen bij het suprematisme van de Russische schilder Malevich, voortgezet in het constructivisme, naast het neoplasticisme van de Nederlandse kunstenaar Piet Mondriaan, ontstaan tussen circa 1910 en 1920. Kunstenaars, die in een van die stijlen schilderden of in een mengvorm daarvan zijn naast Kasimir Malevich, Vladimir Tatlin en El Lissitzky. In Nederland gelden de kunstenaars van De Stijl als belangrijkste vertegenwoordigers van de abstractgeometrische kunst met bekende kunstenaars als Mondriaan, Theo van Doesburg en Bart van der Leck.
Daarnaast is er het abstract expressionisme, waarbij vorm en kleur vaak willekeurig (lijken te) zijn toegepast en zo vanuit het onbewuste de gevoelens en indrukken van de kunstenaar uitdrukken. Deze vorm van abstractie, bloeide vooral na de Tweede Wereldoorlog in Europa ('Ecole de Paris'), met schilders als Jean Bazaine, Roger Bissière en Pierre Soulages en in Amerika (New York), met bekende kunstenaars als Jackson Pollock, Mark Rothko, Barnett Newman, Willem de Kooning, Franz KlineSam Francis en Mark Tobey. Robert Motherwell schilderde een groot aantal abstracte doeken om de verschrikkingen van de Spaanse burgeroorlog te gedenken, bijvoorbeeld het schilderij Elegie op de Spaanse Republiek (108 uit 1965-67). Vergelijkbaar met het Amerikaanse abstract expressionisme is ook de lyrische abstractie. Dit abstract expressionisme heeft uiteindelijk zijn vervolg gekregen in een volledig automatisch schilderen, waarbij het proces van het schilderen hoofdzaak was geworden. Bekend is in dit verband Jackson Pollock met zijn 'drippings', wellicht geïnspireerd door de surrealist Max Ernst. Met zijn schijnbaar allerminst beheerste methode van het opbrengen van verf wordt de toevalsfactor van deze abstracte schilderkunst goed duidelijk. Halverwege de jaren zestig van de vorige eeuw krijgt de abstracte schilderkunst nog een impuls via de op art, waarvan Victor Vasarely, Jésus Rafael Soto en Bridget Riley belangrijke vertegenwoordigers zijn.