Abstracte schilderkunst

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Afscheid van de visueel waarneembare werkelijkheid


door: Sander Kletter
 
Abstracte schilderkunst duidt een voorstellingswijze aan die afziet van elke relatie tot de visueel waarneembare werkelijkheid. In abstracte schilderkunst maakt een kunstenaar slechts gebruik van beeldelementen als kleur, vorm, lijn, ritme, toonwaarde en dergelijke. In deze context toegepaste begrippen als 'concrete schildering' of 'absolute schildering' onderstrepen dat geschilderde lijnen, vormen en structuren de plaats innemen van een herkenbaar figuratief beeld.

De Duits-Franse kunstenaar Hans Arp (1886-1966) betitelde zijn abstracte kunst als 'concrete kunst' omdat hij zijn werk juist veel concreter vond dan bijvoorbeeld een schilderij van een interieur, een vaas bloemen of een huis. Non-objectieve schilderkunst is de wezenlijke uitdrukkingsvorm geworden van de 20e eeuw.

Jackson Pollock (1912-1956), Number 1, 1950 (ook wel getiteld: ´Lavender Mist´), olieverf, enamel en aluminium op doek, 220 x 300 cm, National Gallery of Art, Washington
Jackson Pollock (1912-1956), Number 1, 1950 (ook wel getiteld: ´Lavender Mist´), olieverf, enamel en aluminium op doek, 220 x 300 cm, National Gallery of Art, Washington

Definitie & Voorlopers van abstractie

De Franse kunsttheoreticus en kunstenaar Michel Seuphor (1901-1999), pseudoniem voor Fernand Berckelaers, geeft een definitie van abstracte kunst:
 
"Alle kunst, die terecht slechts vanuit een gezichtspunt van de harmonie, de compositie, de ordening - dan wel de disharmonie, de decompositie, de willekeurige wanorde - moet worden beoordeeld is abstract."

De aanzet tot het losmaken van de schilderkunst van de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid vindt men voor het eerst in stromingen aan het eind van de negentiende eeuw en aan het begin van de twintigste eeuw. Denk hier aan het impressionisme, het postimpressionisme, het fauvisme en het expressionisme. In deze stromingen worden kleuren op een abstracte wijze gebruikt. Objecten krijgen een kleur losgekoppeld van de natuurlijke kleur. Het bladerdek van een boom wordt niet automatisch in groentinten geschilderd, maar kan ook koud blauw, oudroze, violet of helderrood van kleur zijn. Vooruitstrevende kunstenaars uit de genoemde periode abstraheerden niet alleen de kleur, maar ook de vorm, zoals Paul Cézanne (1839-1906), die vormen sterk vereenvoudigde richting geometrische grondvormen. Ook het kubisme van kunstenaars als Georges Braque en Picasso, bevatte duidelijke abstraherende elementen. Toch duurt het nog even voordat er op grotere schaal volledig abstracte schilderijen worden geschilderd, waarbij de herkenbare voorstelling volledig is losgelaten. Tussen 1909 en 1910 zijn kunsthistorisch gezien de eerste volledig abstracte kunstwerken ontstaan, waaronder het schilderij Caoutchouc uit 1909 van Francis Picabia (18979-1953) en de eerste abstracte aquarel van Wassily Kandinsky (1866-1944).
 

Piet Mondriaan (1872-1944), Compositie, 1921, Schilderij Nr. II 1921-1925, met rood, blauw, zwart, geel en grijs, olieverf op doek, 75 x 65 cm
Piet Mondriaan (1872-1944), Compositie, 1921, Schilderij Nr. II 1921-1925, met rood, blauw, zwart, geel en grijs, olieverf op doek, 75 x 65 cm

Geometrie tegenover Expressie

In de ontwikkeling van de abstracte schilderkunst, dat ook in de hedendaagse kunst nog steeds tot nieuwe variaties leidt, kunnen twee grote stromingen worden onderscheiden.

De eerste is de geometrisch georiënteerde abstracte schilderkunst. Deze variant begint met het suprematisme van de Russische schilder Malevich. Zijn beeldtaal wordt voortgezet en uitgebouwd in het Russische constructivisme. Ongeveer gelijktijdig komt de Nederlandse kunstenaar Piet Mondriaan tot het neoplasticisme, dat ontstaat tussen circa 1910 en 1920. Ook de Fransman Robert Delaunay moet hier worden genoemd, die in dezelfde periode het orphisme ontwikkelt, dat een overgangsvorm is tussen het kubisme en volledig geometrisch abstracte kunst. Kunstenaars, die in een van die stijlen schilderden of in een mengvorm daarvan zijn naast Kasimir Malevich, Vladimir Tatlin en El Lissitzky. In Nederland gelden de kunstenaars van De Stijl als belangrijkste vertegenwoordigers van abstract geometrische kunst met bekende kunstenaars naast Mondriaan als Theo van Doesburg en Bart van der Leck. Halverwege de jaren zestig van de vorige eeuw krijgt de abstract geometrische schilderkunst nog een impuls via de op art, waarvan Victor Vasarely, Jésus Rafael Soto en Bridget Riley belangrijke vertegenwoordigers zijn.
 

De tweede vorm van abstracte schilderkunst is het abstract expressionisme, waarbij vorm en kleur haast willekeurig (lijken te) zijn toegepast. Vanuit de intuïtie, het onbewuste en het fysieke gebaar van het schilderen worden gevoelens, indrukken en ervaringen van de kunstenaar uitgedrukt. Deze vorm van abstractie, bloeide vooral na de Tweede Wereldoorlog. In Europa had je de Ecole de Paris met schilders als Jean Bazaine, Roger Bissière en Pierre Soulages. In New York in de Verenigde Staten had je de New York School met bekende kunstenaars als Sam Francis, Franz Kline, Willem de Kooning, Barnett Newman, Jackson Pollock, Mark Rothko en Mark Tobey. Robert Motherwell schilderde een groot aantal abstracte doeken met de intentie om de verschrikkingen van de Spaanse burgeroorlog te gedenken. Zie bijvoorbeeld het schilderij Elegie op de Spaanse Republiek (108 uit 1965-67). Het abstract expressionisme kent een belangrijke variant waarin volledig 'automatisch' wordt geschilderd. Het proces van het schilderen is hier hoofdzaak geworden. Bekend is in dit verband Jackson Pollock met zijn 'drippings', een techniek die waarschijnlijk onder meer is geïnspireerd op de experimenten met schildertechniek door de surrealist Max Ernst. Het surrealisme heeft een belangrijke impuls aan de abstracte schilderkunst gegeven door haar methode van het psychisch automatisme, dat staat voor een spontane uiting die tot stand komt zonder tussenkomst van het verstand. Met de schijnbaar ongecontroleerde methode van het opbrengen van verf door Pollock speelt de toevalsfactor ook binnen de abstract expressionistische schilderkunst een rol van betekenis. Vergelijkbaar met het Amerikaanse abstract expressionisme is tevens de Franse lyrische abstractie, waarin het schilderen draait om spontane improvisatie en de directe uiting van het gevoel.