Willem Claeszoon Heda (ca.1594 – 1680)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  
De Haarlemse kunstenaar Willem Claeszoon Heda uit de Gouden Eeuw, die schilderde in de stijlperiode van de barok, had zich gespecialiseerd in stillevens. Evenals de schilder Pieter Claesz maakte hij vooral een bepaald type stilleven, dat bekend stond onder de benaming ‘ontbijtje’ of ‘banketje’ (zie van Claesz zijn Vanitas-stilleven uit 1630).

Willem Claeszoon Heda, Ontbijt met krab, 1648, olieverf op doek, 118 x 118 cm, Hermitage, St. Petersburg
Willem Claeszoon Heda, Ontbijt met krab, 1648, olieverf op doek, 118 x 118 cm, Hermitage, St. Petersburg

Het ‘ontbijtje’, waar Ontbijt met krab uit 1648 (zie afbeelding) een voorbeeld van is, bestaat veelal uit een afbeelding van een kleine maaltijd of van de resten daarvan. We zien op een dergelijk stilleven vaak brood en vis, een ‘roemer’ (een wijnglas gedecoreerd met 'noppen' zoals rechts op het schilderij), en een tinnen drinkbeker. De textuur van de geschilderde objecten wordt zo natuurgetrouw mogelijk weergegeven. Dit aspect van het schilderen wordt ook wel stofuitdrukking genoemd. Men probeerde een zo goed mogelijke illusie te geven van het materiaal waar elk object uit het stilleven van is gemaakt. Uitdagingen voor de schilder zijn daarbij bijvoorbeeld om glas zijn doorzichtigheid te geven, koper zijn glans en een tafellaken zijn zachtheid en plooival.
Bijna alle stillevens uit de zeventiende eeuw zijn gebaseerd op het gegeven van ijdelheid en vergankelijkheid, aangeduid met het Latijnse woord ‘vanitas’. De geschilderde voorwerpen bezitten vaak tegelijkertijd een symbolische betekenis. Een citroen, waarvan de schil in een sierlijke krul is weergegeven, wil eigenlijk zeggen: een citroen kan weliswaar een lust voor het oog zijn, maar bedenk wel dat het een zure smaak heeft. Het staat zo bezien symbool voor de ‘fraaie schijn’.

De manier waarop Heda het stilleven schilderde is een schoolvoorbeeld van de stillevens die halverwege de zeventiende eeuw werden geschilderd. Bij deze stillevens zien we steeds weer een gedekte tafel in een verder onbestemde ruimte. Op tafel liggen voorwerpen uitgestald waarvan de texturen ver uiteenlopen. Heda excelleerde in stofuitdrukking. Hij was een meester in het weergeven van de weerkaatsing van het licht op al deze verschillende texturen. Zo zag hij kans tinnen voorwerpen een mattere glans te geven dan bijvoorbeeld zilveren schalen.

Over het leven van de kunstschilder is helaas maar weinig bekend. We weten dat hij zijn hele leven in Haarlem woonde en zich in 1631 bij het Sint-Lucasgilde aansloot. Hoewel hij vooral bekend is vanwege zijn stillevens, maakte hij aan het begin van zijn carrière ook een aantal figuurstudies. Zijn zoon Gerrit was zijn belangrijkste leerling. Naast Heda zijn de bekendste Haarlemse kunstschilders uit de Gouden Eeuw Frans Hals, Judith Leyster en Jacob van Ruisdael.
 

Willem Claeszoon Heda (1594-1680), Ontbijt met bokaal met deksel, 1634, olieverf op paneel, 60.5 x 48.9 cm, Kunsthistorisches Museum, Wenen
Willem Claeszoon Heda (1594-1680), Ontbijt met bokaal met deksel, 1634, olieverf op paneel, 60.5 x 48.9 cm, Kunsthistorisches Museum, Wenen