Johannes Vermeer (1632 – 1675)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Schilder van het licht

Van onze redactie
 
Een van de beroemdste meesters uit de kunstgeschiedenis is Johannes Vermeer uit Delft. Hij is het meest bekend vanwege zijn schilderijen Het melkmeisje en het Meisje met de parel, die beiden op deze pagina staan afgebeeld. Hij leefde in de Gouden Eeuw en schilderde in de stijlperiode van de barok. Samen met Rembrandt en Frans Hals wordt hij wereldwijd beschouwd als de grootste der Hollandse meesters.

Johannes Vermeer, Het meisje met de parel, 1666, olieverf op doek, 45 x 39 cm, Mauritshuis, Den Haag
Johannes Vermeer, Het meisje met de parel, 1666, olieverf op doek, 45 x 39 cm, Mauritshuis, Den Haag

Ondanks het bescheiden oeuvre, dat met zekerheid aan hem toegeschreven kan worden, is de kunstenaar bekend over de hele wereld. Aan het begin van de twintigste eeuw werden een aantal schilderijen van de Franse barokkunstenaar Georges de la Tour per abuis aan hem toegeschreven. Thans is van slechts vijfendertig schilderijen met zekerheid vastgesteld dat Vermeer ze heeft geschilderd. Over zijn leven is niet veel bekend, er kunnen slechts aannames worden gedaan. 

Vermeer groeide op in Delft, de stad waar hij ook altijd zou blijven wonen en werken tot aan zijn dood. Zijn vader was zijdewerker en actief binnen de kunsthandel. Vermeer leerde veel van de eveneens Delftse kunstenaar Carel Fabritius, die mogelijk ook zijn leraar is. Ook Leonaert Bramer of Christiaen van Couwenbergh zouden zijn leermeester geweest kunnen zijn. Het vermoeden bestaat dat Vermeer is beïnvloed door het werk van de Utrechtse Caravaggisten, die wat betreft de toepassing van een sterk lichtdonker contrast inspiratie haalden uit het werk van de Italiaanse kunstschilder Caravaggio. In 1653 trouwde Vermeer met Catharina Bolnes, met wie hij veertien kinderen kreeg. Drie daarvan overleden tijdens zijn leven. In het jaar van zijn huwelijksplechtigheid, werd hij lid van het plaatselijke St. Lucas Gilde, waarvan hij ook een aantal jaren aan het hoofd zou staan.
 

Johannes Vermeer, Het melkmeisje, 1658, olieverf op doek, 46 x 41 cm, Rijksmuseum Amsterdam
Johannes Vermeer, Het melkmeisje, 1658, olieverf op doek, 46 x 41 cm, Rijksmuseum Amsterdam

Geniaal vakman met grote schulden

Vermeers vroege werken betreffen vooral historiestukken, een aantal portretopdrachten en enkele religieuze stukken. De kleursamenstelling van zijn vroege schilderijen is terug te voeren op dat van de Venetiaanse schilderkunst. Veel bekender is echter zijn latere werk, dat tot de genrekunst kan worden gerekend. De composities uit die periode worden gekenmerkt door een interieur, waarin één, twee of drie personen zich bezighouden met de alledaagse dingen uit zijn tijd. De sfeervolle wijze waarop hij de lichtinval in deze interieurs heeft vastgelegd, heeft Vermeer zo beroemd gemaakt. Men vermoedt dat hij de camera obscura, een voorloper van het latere fototoestel, heeft gebruikt. Met dit toestel zou hij nauwkeurig lichtnuances, lichtreflecties en verlopen binnen schaduwpartijen hebben kunnen vastleggen.

De interieurs van Vermeer ademen rust, orde, concentratie en een zekere tijdloosheid. De composities zijn zonder uitzondering op uiterst subtiele wijze gebalanceerd. Een goed voorbeeld daarvan is zijn Allegorie op de schilderkunst. Het is geschilderd in 1665 en behoort tot de topstukken van het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Vermeer schilderde taferelen, waarin in veel gevallen een meisje of jonge vrouw geconcentreerd bezig is met een ogenschijnlijk onbenullige bezigheid. Deze schilderijen zijn net als het beroemde schilderij in Wenen geladen met poëtische symboliek, dat op uiteenlopende wijze door experts wordt geïnterpreteerd.
 
Vermeer werd niet ouder dan drieënveertig jaar. Hij was tijdens zijn leven niet rijk. De matig succesvolle kunstenaar had zelfs grote schulden. In 1672 zag hij zich daarom genoodzaakt om met zijn hele gezin bij zijn schoonmoeder in te trekken. Pas bijna twee eeuwen na zijn dood, in 1866, werd het genie van de kunstenaar erkend door de Franse kunstcriticus, journalist en kunstverzamelaar W. Bürger (1803-1869). Van hem kreeg hij de bijnaam ‘de Sfinx van Delft’. Vele schilders raakten na deze erkenning geïnspireerd door zijn sublieme weergave van het licht, onder wie de Spaanse surrealist Salvador Dali.