Titiaan (1487-1576)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Titiaan, innovatief kunstschilder van grote reputatie

Van onze redactie
 
De Venetiaanse kunstschilder Titiaan (1487-1576) onderzocht alle mogelijkheden die het werken met olieverf op doek kon bieden. Mede door de inspanningen van Titiaan is het gebruik van dit materiaal gangbaar geworden in de westerse kunst. Het was echter Giorgione, de ruim tien jaar oudere tijdgenoot van Titiaan, die het schilderen met verf, gemengd met olie en zachte hars op linnen had geïntroduceerd.

Titiaan, Venus van Urbino, 1538, olieverf op doek, 119 x 165 cm. Uffizi, Florence
Titiaan, Venus van Urbino, 1538, olieverf op doek, 119 x 165 cm. Uffizi, Florence

Het nieuwe medium maakte een vloeiende penseelvoering mogelijk, met een rijker palet aan verzadigde kleuren. Eerder was het gebruikelijk te schilderen op een houten paneel. Zoals gezegd was het Titiaan, die de werkwijze van Giorgione groot heeft gemaakt. Het gaat hier specifiek om het schilderen met olieverf op linnen op een doek van klein formaat, geschilderd op de ezel. Deze ‘kabinetstukjes’, kleine werkjes, kwamen destijds vaak in de privéverzameling van particulieren terecht. Ze zijn kenmerkend voor de schilderkunst in Venetië van de zestiende eeuw, een stad waarin vele rijke particuliere opdrachtgevers waren gevestigd.
 

Venetiaanse schilderkunst tijdens de renaissance

Venetië behoorde al tijdens de middeleeuwen, maar zeker ook in de renaissance tot een van de rijkste steden van Europa. De stad kon profiteren van haar geografische positie en fungeerde als doorvoerhaven voor de handel op Azië. Venetië was de hoofdstad van een staat met nederzettingen in Italië en overzee. Het had een florerende glas- en textielindustrie. De stad kon zich door deze industrie een onafhankelijke positie veroorloven. Dat gold ook voor de Venetiaanse kunst. Venetië was een republiek. De macht was in Venetië in handen van een bevoorrechte klasse, in tegenstelling tot andere gebieden in Italië, waar de Kerk het voor het zeggen had. De opdrachten, die kunstenaars juist van de Venetiaanse machthebbers klasse kregen weken daardoor sterk af van wat gangbaar was in de rest van Italië. Giovanni Bellini wordt in 1506 door de Duitse kunstschilder Albrecht Dürer beschouwd als de beste kunstschilder van Venetië. Maar een nieuwe generatie Venetiaanse kunstenaars, in het bijzonder Giorgione en Titiaan is in opkomst. Titiaan was een meester in het imiteren van de schilderstijl van Giorgione. Wanneer deze kunstenaar komt te overlijden in 1510, is de eer aan Titiaan. Hij krijgt de kans de werken over te nemen die Giorgione niet meer kon voltooien. Een voorbeeld daarvan is het mysterieuze schilderij Het onweer, dat te zien is in de Galleria dell’Accademia in Venetië. Het beroemde werk waaraan Giorgione was begonnen werd uiteindelijk voltooid door Titiaan. En zo zijn er meer schilderijen waarvan in veel gevallen nog altijd niet helemaal duidelijk is of ze nu aan Giorgione of aan Titiaan moeten worden toegeschreven.
 

Titiaan, De hemelvaart van Maria, 1516-1518, olieverf op paneel, Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië
Titiaan, De hemelvaart van Maria, 1516-1518, olieverf op paneel, Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië

Titiaan vestigt zijn reputatie

Met de imposante paneelschildering De hemelvaart van Maria op het hoogaltaar van de Santa Maria Gloriosa dei Frari (zie afbeelding hierboven) vestigt Titiaan zijn reputatie. Nooit eerder was er in de stad Venetië een altaarstuk van een dergelijk groot formaat gemaakt. Vanwege dit hoogstandje wordt Titiaan een vooraanstaand portrettist. Hij portretteert prominente tijdgenoten als paus Paulus III (1468-1549) en keizer Karel V (1500-1558). De paus trachtte Titiaan te verleiden naar Rome te komen. De keizer wilde hem lid maken van de keizerlijke hofhouding. Dergelijke aanlokkelijke voorstellen wees Titiaan echter vriendelijk doch resoluut af. De kunstenaar wilde onafhankelijk blijven. Hij wist die onafhankelijkheid te veroveren. Hij was zo geliefd dat hij zelf kon bepalen voor welke opdrachtgever hij werkte, Hij bepaalde hoe snel hij eraan werkte en tevens welk onderwerp hij schilderde. Een opdracht, die niet van de kerk afkomstig is, maar waardoor hij later grote bekendheid zou genieten is het beroemde schilderij Venus van Urbino (zie afbeelding bovenaan de pagina). Het betreft een liggend naakt, geschilderd in 1538. Hij maakte het in opdracht van Guidobaldo della Rovere, de hertog van Urbino (1514-1574). Het schilderij behoort tot de absolute meesterwerken van museum Het Uffizi in Florence.
 

Nadruk op het schilderen

Titiaans benadering van verf veranderde halverwege de zestiende eeuw. Rond de jaren twintig van de zestiende eeuw schilderde de kunstenaar nog met minutieuze precisie. Kleuren gingen gelijkmatig in elkaar over en de penseelstreek was nauwelijks te ontwaren. Vijfentwintig jaar later worden individuele penseelstreken in zijn werk steeds beter zichtbaar. Hij begint losser en sneller te werken, met krachtige bewegingen. Hij begint zich ongebruikelijke vrijheden te veroorloven. Hier en daar brengt hij rechtstreeks met zijn vinger een verftoets of een veeg aan, een voor zijn tijd zeer ongebruikelijke schilders methode. Kleur en licht worden voor Titiaan steeds belangrijker in zijn latere schilderijen. Ze krijgen een transparanter en sferisch karakter. Het komt erop neer dat de innovatieve kunstenaar in zijn schilderijen de aandacht weet te verleggen naar de kunst van het schilderen. Zo creëert hij kunstwerken, die op zichzelf lijken te staan. In plaats van dat hij zich primair bezighoudt met de imitatie van de werkelijkheid maakt hij kunstwerken met een eigen karakter en stijl. Het werk van Titiaan is van grote invloed op verschillende generaties kunstenaars na hem. Hij inspireert onder meer de Belgische barokschilder Anthonie van Dyck.
 

Positie in de kunstgeschiedenis

Titiaan mag, naast Michelangelo en Leonardo da Vinci, vanwege zijn vele meesterwerken en behandeling van de verf worden gerekend tot de belangrijkste kunstenaars van de hoogrenaissance. Dit was een periode in de renaissance, die meestal wordt gedateerd tussen 1495 en 1520. Andere vooraanstaande kunstenaars van de hoogrenaissance, zijn de architect en kunstschilder Bramante, kunstschilder Piero di Cosimo, kunstschilder Rafaël, kunstschilder Dosso Dossi, architect en beeldhouwer Mateo Gucci en de beeldhouwer Francesco da Sangallo.