Theo van Doesburg (1883-1931)

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Een bruisende persoonlijkheid met internationale contacten

Van onze redactie
 
De Nederlandse kunstenaar Theo van Doesburg geldt naast Piet Mondriaan als één van de oprichters van De Stijl, een beweging die zich bezig hield met abstractie, eenvoud en een nieuw soort toegepaste kunst. De energieke Van Doesburg was kunstschilder, schrijver, typograaf, ontwerper en architect en de drijvende kracht achter de kunstenaarsbeweging van De Stijl.

Theo van Doesburg, Compositie VIII (de koe), ca. 1918, olieverf op doek, 38 x 64 cm, Museum of Modern Art, New York, VS
Theo van Doesburg, Compositie VIII (de koe), ca. 1918, olieverf op doek, 38 x 64 cm, Museum of Modern Art, New York, VS

Van Doesburg werd geboren als Christian Emil Marie Küpper in Utrecht. Zijn eerste expositie had hij in 1908 in Den Haag. Van 1914 tot 1916 diende hij in het leger. Daarna ging hij samenwerken met een aantal architecten en richtte hij met onder andere Piet Mondriaan 1917 het tijdschrift De Stijl op. Het tijdschrift was een middel om artistieke ideeën te delen met een groter publiek. Aan de abstracte schilderijen die beide kunstenaars maakten - waarin een beperkt kleurenpalet werd gebruikt en slechts vierhoekige horizontale en verticale vlakken werden geschilderd - is te zien hoezeer beide kunstenaars elkaar beïnvloedden.
Vanaf 1922 gaf Van Doesburg les aan de Bauhaus academie te Weimar. Naast zijn betrokkenheid bij de kunstenaarsbeweging De Stijl, onderhield Van Doesburg ook contacten met kunstenaars van het dadaïsme en met andere avant-garde kunstenaars door heel Europa. In 1924 had hij een solo-expositie in het Weimar’s Landesmuseum en publiceerde hij zijn Principes van neoplastische kunst.
 

Onvoorspelbare principes

Van Doesburg was een stormachtige persoonlijkheid, die moeiteloos van principes kon veranderen. Kunstenaars die door hem werden bewonderd konden een aantal jaren later weer door hem worden verketterd. Zo liet hij zich in zijn artikel ‘De Nieuwe Beweging in de Schilderkunst’ van 1916 lovend uit over kunstschilder Bart van der Leck. Maar twee jaar later deed hij weer afstand van de kunstenaar, vanwege zijn gebruik van diagonale lijnen.
Vervolgens introduceerde hij zelf in 1924 de diagonale lijn, om een spanning tussen de lijnen van het doek en de lijnen in de compositie te bereiken. ‘Elementarisme’, noemde de kunstenaar deze nieuwe fase van zijn werk in zijn manifest. Hij ging met zijn diagonale lijnen echter lijnrecht in tegen de principes van Mondriaan en diens ‘neoplasticisme’. Daarin was uitsluitend plaats voor horizontale en verticale lijnen. Mondriaan hield dit uitgangspunt van zijn theorie consequent aan, maar van Doesburg beschouwde dit intussen als een verouderde filosofie. Het conflict leidde zelfs tot een breuk tussen de twee kunstenaars. In zijn laatste levensjaren legde Van Doesburg zich vooral toe op architectuur. Zijn dood in 1931 betekende ook het einde van het tijdschrift De Stijl.