Rafaël (1483 – 1520)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Een briljante schilder en architect van de Italiaanse hoogrenaissance


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
  
De Italiaanse kunstenaar Rafaël was een van de belangrijkste en invloedrijkste kunstschilders uit de hoogtijdagen van de renaissance. Zijn composities bleken geliefd studiemateriaal voor toonaangevende kunstenaars als Lucas van Leyden, Veronese, Charles Le Brun en ook voor een latere moderne kunstenaar als Rodin. Een groot bewonderaar van Rafaël was Édouard Manet. Hij verwijst in zijn meesterwerk Déjeuner sur l'Herbe zelfs expliciet naar zijn inspirerende voorbeeld.

Rafaël, Transfiguratie, 1516-20, tempera op paneel, 410 x 279 cm, Pinacoteca Vaticaanstad, Vaticaanstad, Rome
Rafaël, Transfiguratie, 1516-20, tempera op paneel, 410 x 279 cm, Pinacoteca Vaticaanstad, Vaticaanstad, Rome

In 1483 kwam Rafaël in de Italiaanse stad Urbino ter wereld. Zijn vader, die diende als kunstenaar aan het hof van de hertog van Urbino, gaf hem al vroeg les in het schilderen. Hij overleed echter vroegtijdig toen Rafaël nog maar negen jaar oud was. Rafaël ging vervolgens in de leer bij de schilder Pietro Perugino. Onder deze leraar werd zijn ware talent pas echt goed zichtbaar. Hij schilderde grote paneelschilderingen in opdracht van de kerk. In zijn stijl was hij duidelijk nog onder invloed van zijn leermeester, met als belangrijk verschil dat Rafaël meer dynamiek in zijn werk bracht. Hij week af van de volledige symmetrie die door Perugino werd toegepast. Hij schilderde ook veel Madonna’s met kind.

Toen hij rond 1504 naar Florence ging, veranderde zijn stijl echter razendsnel. Hij liet zich daar beïnvloeden door kunstenaars als Michelangelo en Leonardo da Vinci. Hij legde zich toe op het maken van naaktstudies en bestudeerde de menselijke anatomie. Zijn figuren werden krachtiger en kregen meer volume. Hij paste geometrische principes toe bij de ordening van zijn composities, vooral wanneer hij Madonna’s schilderde. Een voorbeeld van een piramidevormige rangschikking van figuren zou Madonna in de grot (1503-06) van Da Vinci kunnen zijn. De invloed van deze grote kunstenaar is ook in de portretten van Rafaël terug te zien. In plaats van portretten vanaf borsthoogte werden de figuren nu ‘ten halve’ door hem geschilderd, dus vanaf halverwege het lichaam.
 

Rafaël, De school van Athene,1510-11, fresco, 770 cm breed, Musea en Galerieën van Vaticaanstad, Italië
Rafaël, De school van Athene,1510-11, fresco, 770 cm breed, Musea en Galerieën van Vaticaanstad, Italië

Werk in opdracht voor paus Julius II

Een aantal jaren later, in 1508, ging Rafaël naar Rome. Binnen een jaar verkreeg hij een grote opdracht, namelijk het decoreren van de Stanza della Segnatura, een zaal in het pauselijk paleis van paus Julius II. Een beroemd fresco dat hij hiervoor maakt is De School van Athene (zie afbeelding hierboven), waarop de filosofen uit de klassieke oudheid gezamenlijk afgebeeld worden in één ruimte. In het midden staan Plato en Aristoteles, de een naar boven wijzend, de ander naar beneden. Hiermee wordt de opvatting van het humanisme gesymboliseerd, dat het christendom en de wereld van de klassieke oudheid naast elkaar kunnen bestaan. Om deze reden nemen de fresco’s van Stanza della Segnatura een belangrijke plaats in, zowel binnen de filosofie als de kunstgeschiedenis van Europa. Na deze opdracht, schilderde de kunstenaar nog vier muurschilderingen ter decoratie van de Stanza di Eliodoro, een ander vertrek in het pauselijk paleis van Julius II.
In Rome werd de getalenteerde Rafaël veelvuldig voor opdrachten gevraagd. Hij nam assistenten in dienst, die hem hielpen bij het uitvoeren van al deze opdrachten. Paus Julius II benoemde hem in 1509 tot hofschilder. De paus was een belangrijk opdrachtgever, maar Rafaël kreeg ook van rijke particulieren opdrachten, onder meer voor het maken van portretten. Zijn grootste particuliere opdrachtgever was de gefortuneerde bankier Agostino Chigi. Voor hem vervaardigde hij onder andere het wereldberoemde fresco De triomf van Galatea (1512), dat zich bevindt in de Villa Farnesina in Rome. Voor Chigi vervaardigde hij tevens het fresco Profeten en Sibyllen voor de Cappella Chigi in de Santa Maria della Pace in Rome.

Vanaf 1514 werd Rafaël ook architect van de Sint-Pieter. Hij was de opvolger van de architect Bramante die in hetzelfde jaar was overleden. Hij decoreerde in deze periode de Stanza dell’Incendio di Borgo. Paus Leo X, die Paus Julius II opvolgde bracht wijzigingen aan in het originele ontwerp. Hij wilde namelijk dat de grootheid van de paus meer centraal kwam te staan in de voorstelling. Van deze paus maakte Rafaël in 1517-18 ook een portret waarbij de paus op het schilderij vergezeld wordt door twee kardinalen. Zie daarvoor Portret van Paus Leo X en zijn neven Giulio de' Medici en Luigi de' Rossi (1518-19). De paus is driekwart gedraaid richting de beschouwer. Deze manier van poseren maakt dit schilderij een belangrijk voorbeeld voor latere officiële pauselijke portretten. Naast al deze opdrachten bleef Rafaël ook paneelschilderingen maken, waaronder vele klassieke Madonna’s.
 
Het werk van Rafaël is een belangrijke inspiratiebron geweest voor het maniërisme. Stijlkenmerken van het maniërisme zijn al in zijn werk terug te vinden, zoals de toepassing van contrasterende kleuren en wervelende ruimtelijke effecten. Een voorbeeld daarvan is het werk Transfiguratie (zie afbeelding bovenaan deze pagina). Het is waarschijnlijk zijn allerlaatste werk, dat na zijn dood door een leerling is voltooid. Het schilderij laat Jezus op de berg Tabor zien, waar hij een gedaanteverandering ondergaat. Hij transformeert van een menselijke figuur in een stralende goddelijke figuur.