Piet Mondriaan (1872-1944)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Een Nederlands genie op eenzame hoogte. Piet Mondriaan en de schoonheid van het abstracte


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer

Als een lijstje moet worden opgesteld van de tien meest opvallende Nederlandse kunstenaars uit de kunstgeschiedenis, dan staat Piet Mondriaan (1872-1944) er zeker bij. Voor velen is hij zelfs de onbetwiste nummer een, voor weer anderen zijn dat Van Gogh, Willem de Kooning, Rembrandt van Rijn of Johannes Vermeer. Hoe het ook zij, Mondriaan maakt in zijn een unieke en spectaculaire stijlontwikkeling door van het impressionisme, via het symbolisme en het kubisme naar abstracte schilderkunst. Hij geldt samen met de Fransman Robert Delaunay en de Russen Kazimir Malevich en Wassily Kandinsky als de uitvinder van de pure abstractie.

Mondriaan is afkomstig uit een streng calvinistische familie. Het verklaart misschien zijn latere haast devote toewijding om het ideaal van volmaakte zuiverheid, harmonie en soberheid te bereiken in zijn werk. Zijn vader was hoofdonderwijzer, verbonden aan de lagere school voor Christelijk Nationaal Onderwijs, eerst in Amersfoort en vanaf 1880 in Winterswijk. Mondriaan gaat bij zijn vader naar school en volgt daarna een praktijkstudie tot tekenleraar aan een lagere school. Hij weet echter dat hij eigenlijk kunstenaar wil worden, ook al is dat tegen de wil van zijn vader in. Het bloed kruipt echter waar het niet gaan kan en op 18-jarige leeftijd realiseert hij al een eerste tentoonstelling.
 

Piet Mondriaan. De rode boom, 1908-10, olieverf op doek, 70 x 99 cm, Haags Gemeentemuseum
Piet Mondriaan. De rode boom, 1908-10, olieverf op doek, 70 x 99 cm, Haags Gemeentemuseum

Eerste fase: het schilderen van het landschap

Mondriaan volgt vervolgens een kunstopleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam. Hij woont in bij de gereformeerde boekhandelaar J.A. Wormser in de Kalverstraat. Tijdens zijn opleiding wordt hij lid van de belangrijke Amsterdamse kunstenaarsvereniging Arti et Amicitae. Het betekent dat hij terecht kan in het officiële tentoonstellingscircuit. Een paar jaar later wordt hij ook lid van de Amsterdamse kunstenaarsvereniging St. Lucas. Daarmee voert de jonge kunstenaar zijn mogelijkheden om te exposeren nog verder op.

Rond 1898 werkt Mondriaan voornamelijk in opdracht voor particulieren. Hij schilderde traditionele portretten en gaf particulier tekenonderwijs aan vrouwen uit welgestelde kringen. Tot tweemaal toe waagt hij een poging zich voor de toelatingsexamens van de Prix de Rome in te schrijven. Het betrof een prestigieuze kunstprijs, die werd georganiseerd door de Rijksacademie. Mondriaan zakte echter beide keren. Volgens de jury kwam hij met betrekking tot anatomie en het weergeven van het menselijk lichaam te kort. Hij legt zich vervolgens voornamelijk toe op de landschapsschilderkunst. Hij schildert het landschap in de Haagse en Amsterdamse traditie. Al gauw verwerkt hij een opvallende ritmiek in zijn schilderijen en onderscheidt hij zich door de kleurstelling van zijn composities. De kleuren worden intenser en er ontstaat een zekere vlakheid in de weergave van het landschap.
 

Mondriaan, Zee na zonsondergang, 1909, olieverf op paneel, 63,5 x 76 cm, collectie Haags Gemeentemuseum
Mondriaan, Zee na zonsondergang, 1909, olieverf op paneel, 63,5 x 76 cm, collectie Haags Gemeentemuseum

Theosofie als spirituele basis

Rond zijn dertigste levensjaar krijgt de kunstenaar belangstelling in geometrische grondvormen, zijn filosofie is, dat deze vormen de basis zijn van alles, ondanks dat deze in de natuur niet als zodanig voorkomen. Hij verdiept zich in theosofie en discussieert hierover met andere theosofen. Zijn landschappen ontwikkelen zich in de richting van abstractie. De eerste tekenen van Mondriaans veranderende levensfilosofie en opvatting over kunst schemeren in zijn werk door. In 1908 wordt hij lid van de Theosofische Vereniging en hij verdiept zich in yoga. Op het strand van de Zeeuwse badplaats Domburg wordt hij door de dochter van Jan Toorop, Charley, gesignaleerd in Boeddha-houding. Door zijn kennismaking met Jan Toorop wordt zijn interesse aangewakkerd voor het symbolisme. Hij gaat weer vrouwenportretten schilderen. Bloemen als theosofisch symbool bepalen de thematiek van enkele van zijn schilderijen. Het is symboliek, dat de eenheid van materie en geest zou moeten verbeelden. Zijn bekende drieluik Evolutie, geschilderd in 1910-1911 is een duidelijke afspiegeling van zijn dergelijke theosofische gedachten. Het verbeeldt de drie stadia van het spirituele ontwaken.
 
 

Mondriaan, Schilderij III (ovale compositie), 1914, olieverf op linnen, 140 x 101 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam
Mondriaan, Schilderij III (ovale compositie), 1914, olieverf op linnen, 140 x 101 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam

De avant-garde in Parijs en Mondriaans zoektocht naar zuivere kleur

In de periode dat hij bezig is met symbolistische beeldmotieven, werkt hij tevens aan schilderijen waarin het kleurgebruik opvallend contrasteert. Het gaat om composities met kleurvlakken, die in grove, heldere toetsen zijn geschilderd. Mondriaan was op zoek naar ‘zuivere kleuren’ en wilde afstand doen van ‘natuurlijke kleuren.' Hij kwam tot de conclusie, dat de kleuren van de natuur niet konden worden nagebootst op het schilderslinnen. In het voorjaar van 1908 exposeert Mondriaan zijn eerste werk in uitsluitend primaire kleuren: rood, geel en blauw. Door zijn kennismaking met het werk van onder andere Jan Sluijters is zijn kleurgebruik helderder en expressiever geworden. Rond dezelfde tijd komt hij bovendien in aanraking met het Franse pointillisme. Vlak voor de Eerste wereldoorlog zoekt de ambitieuze kunstenaar de experimenterende avant-garde op. Hij verhuist naar Parijs, waar hij van 1911 tot 1914 woont. Hij voelt enorme bewondering voor de brutaliteit van het fauvisme van kunstenaars als Henri Matisse en Kees Van Dongen. Maar nog sterker voelt hij zich aangetrokken tot het kubisme, in het bijzonder tot het werk van Picasso en Fernand Léger.
 

Mondriaan, Compositie met rood, geel en blauw, 1922, olieverf op linnen, 42 x 50 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam
Mondriaan, Compositie met rood, geel en blauw, 1922, olieverf op linnen, 42 x 50 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam

Inspirerende nieuwe contacten: Doesburg en Van der Leck

In augustus 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit. Mondriaan is op dat moment juist op vakantie in Nederland. Hij is genoodzaakt er te blijven. De ontwikkeling van zijn werk staat echter niet stil, integendeel. Het heeft onder meer te maken met de nieuwe contacten die hij opdoet. Belangrijk is zijn kennismaking met de kunstschilders Theo van Doesburg en Bart van der Leck. De laatste werkt voornamelijk in primaire kleuren met zwart en wit, in een ver doorgevoerde geabstraheerde stijl. De kruisbestuiving die vervolgens plaatsvindt tussen Mondriaan en Van der Leck leidt tot een nog drastischer terugvoeren van kleur, lijn en vlak. Mondriaans stijl ontwikkelt zich tot het maken van sobere abstracte composities van geometrische vormen, die egaal van kleur zijn. Samen met Van Doesburg en architect Jacobus Johannes Pieter Oud richtte hij het tijdschrift De Stijl op. Het blad biedt hem de kans om zijn kunsttheoretische opvattingen te verkondigen. Hij schrijft een serie artikelen, waarin hij een benaming introduceert voor zijn werk. Hij noemt het neoplasticisme. De term ontleent hij aan geschriften van Helena Blavatsky, een van de grondleggers van de moderne theosofie.
 

Piet Mondriaan, Victory Boogie Woogie, 1942-44, Bruikleen ICN, Collectie Haags gemeente Museum, Den Haag
Piet Mondriaan, Victory Boogie Woogie, 1942-44, Bruikleen ICN, Collectie Haags gemeente Museum, Den Haag

De laatste ontwikkeling: Victory Boogie Woogie

Mondriaan wil met zijn composities van primaire kleuren, horizontale en verticale lijnen en egale kleurvlakken een gevoel van harmonie oproepen, dat verbonden is met het grotere kosmische evenwicht. Hij wil absolute ‘schoonheid’ creëren. Vanaf 1921 verschijnen de bekende brede zwarte lijnen in zijn werk, die de rechthoekige en vierkante vlakken van de composities begrenzen. Mondriaans beroemde serie schilderijen met composities in rood, geel en blauw met horizontale en verticale lijnen verschijnen vanaf 1925.

Zoals vele Europese kunstenaars vertrekt Mondriaan vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1940 naar New York, waar hij tijdens de oorlog zijn beroemde Victory Boogie Woogie (zie afbeelding hierboven) zal schilderen. Het werk is speelser van opzet dan de laatste strenge werken, die hij in Europa heeft gemaakt. Er wordt gezegd dat het vooral komt omdat het is geïnspireerd op de jazz en boogie woogie muziek uit het New York van die tijd. Mondriaan bleef tot op de laatste momenten voor zijn dood nieuwe ideeën ontwikkelen. Werkend aan Victory Boogie Woogie, kort voor zijn dood in 1944, bedacht hij dat een geschilderde lijn in de schilderkunst eigenlijk niet wezenlijk verschilt van een geschilderd vlak. Het verklaart misschien waarom in de Victory Boogie Woogie de zwarte lijnen ontbreken en zijn vervangen door lijnen, die uit allemaal verschillend gekleurde blokjes bestaan. Hoe dan ook deze laatste gedachterichting heeft hij niet erg veel verder kunnen uitbouwen. Op 1 februari 1944 stierf hij en het doek is derhalve onvoltooid gebleven.

Het oeuvre van Mondriaan met zijn haast lineaire stilistische ontwikkeling heeft tot een revolutie in de schilderkunst geleid. Zoals gezegd geldt Mondriaan als een van de pioniers van de pure abstracte schilderkunst, de richting die de avant-garde uit de laatste fase van de moderne kunst in sloeg. In New York inspireerde Mondriaan de generatie Amerikaanse kunstenaars van het abstract expressionisme, al zouden zij onder meer de dimensie van het extreem grote formaat toevoegen.

De grootste collectie schilderijen van de kunstenaars is in Nederland te bezichtigen in het Haags Gemeentemuseum. Daar kan ook goed de stapsgewijze ontwikkeling van de kunstenaar worden gevolgd. Ook het Stedelijk Museum in Amsterdam bezit belangrijke topstukken van het genie Mondriaan, die als een van de weinigen in de kunstgeschiedenis deze eretitel verdient, omdat hij het ook heeft waargemaakt.