Gauguin (1848-1903)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Rusteloos pionier van de moderne kunst


door: Sander Kletter

Paul Gauguin wordt in 1848 in Parijs geboren en sterft in 1903 op Atuona Hiva-Oa, een van de Markiezeneilanden in de Stille Oceaan. Hij groeit op in Lima (Peru) en woont vervolgens in Parijs. Hij trouwt in 1873 met de Deense Mette Grad, met wie hij vijf kinderen krijgt. Een jaar later gaat hij studeren aan de Académie Colarossi in Parijs, opgericht door de Italiaanse beeldhouwer Filippo Colarossi. Een andere beroemd geworden student van deze privéschool is beeldhouwer Camille Claudel, inspiratiebron en model van Rodin.

Paul Gauguin, Tahitiaanse vrouwen op het strand, 1891, olieverf op doek, 67 x 91 cm. Museum, Dresden
Paul Gauguin, Tahitiaanse vrouwen op het strand, 1891, olieverf op doek, 67 x 91 cm. Museum, Dresden

Pont Aven en het synthetisme

In 1876 worden voor het eerst werken van Gauguin geaccepteerd op de Salon. Op de Académie Colarossi leert Gauguin Camille Pissarro kennen. Deze kunstschilder leert hem in de stijl van het impressionisme schilderen. Ze werken regelmatig samen in de buitenlucht, 'en plein-air', dat een kenmerk is van het impressionisme. Tot het jaar 1886 neemt Gauguin deel aan de vierde tot en met de achtste groepstentoonstelling van de impressionisten in Parijs. In 1881 werkt hij niet alleen samen met Pissarro, maar ook met Cézanne. Het jaar daarop verhuist hij naar de stad Kopenhagen in Denemarken, waar hij echter in de financiële problemen raakt. Hij scheurt zichzelf in 1885 los van zijn gezin en gaat terug naar Parijs, waar hij een jaar later Theo en Vincent van Gogh leert kennen.

In 1886 maakt Gauguin tijdens een verblijf in het Bretonse Pont-Aven kennis met kunstenaar Emile Bernard. Het volgende jaar reist hij met kunstenaar Charles Laval naar Panama en Martinique, om vervolgens in 1888 weer terug te keren naar Pont-Aven. De reislustige kunstenaar ontwikkelt hier een eigen variant op de stijl van het symbolisme, terwijl hij schilderijen maakt van de Bretonse mensen en hun gewoonten. Tegenover het impressionisme, waar hij aanvankelijk door was beïnvloed, plaatst hij nu het 'synthetisme.' Kleur en vorm ziet Gauguin vooral als middelen tot expressie. Hij legt de nadruk op het gebruik van kleur, dat mogelijkheden biedt om emoties uit te drukken. Hij onderzoekt de symbolische mogelijkheden en wetmatigheden van kleuren, lijnen en vlakken. Schilderkunst is nauw verwant aan muziek meent Gauguin. In die zin is hij een voorloper van het expressionisme van Kandinsky en van de abstracte schilderkunst aan het begin van de twintigste eeuw.

In Pont-Aven vormt hij een kring van avant-garde kunstenaars om zich heen, waartoe naast Emile Bernard ook Paul Sérusier behoorde. Bernard ontwikkelde een eigen stijl, die hij 'cloisonnisme' noemt. In zijn schilderijen worden kleurvlakken omsloten door duidelijke contouren. Gauguin wordt hierdoor sterk beïnvloed en in zijn schilderijen worden de begrenzingen vanaf dat moment ook prominenter. Voor hem wordt de vorm en bewerking van vlakken belangrijker dan de ruimtelijke werking van een schilderij. Theo van Gogh organiseert in 1888 in Parijs een expositie met het vernieuwende werk van Gauguin. Later dat jaar in oktober bezoekt Gauguin zijn broer Vincent in Arles. Na tien weken krijgen ze heftige ruzie. Vlak voor kerstmis komt er een dramatisch einde aan de korte vriendschap met Vincent van Gogh. Begin 1889 keert Gauguin daarom weer terug naar de kunstenaarskolonie in Bretagne.

Rusteloos avonturier: Kopenhagen, Parijs, Pont-Aven, Tahiti en de Markiezen

In 1889 exposeert Gauguin in Brussel met kunstenaarsgroep Les Vingt en in Café Volpini tijdens de wereldtentoonstelling van Parijs. Maar de onrustige Gauguin is dan nog steeds niet klaar met reizen. Hij lijkt nog altijd niet zijn plek te hebben gevonden. In 1891 emigreert hij naar Tahiti om daar zijn droom - 'een tropenatelier'- te verwerkelijken. Op Tahiti ontwikkelt hij de decoratieve stijl, waar hij zo bekend om geworden is. Zijn stijl wordt dan gekenmerkt door grote egale kleurvelden, warme verzadigde kleuren en duidelijke begrenzingen van figuren en vormen. Zie al voorbeeld bovenstaand schilderij Tahitiaanse vrouwen op het strand uit 1891. Tussen 1893 en 1895 woont hij afwisselend in Parijs, Kopenhagen en Bretagne, nadat hij op Tahiti syfilis heeft opgelopen.

Tussen 1895 en 1901 woont en werkt Gauguin opnieuw op Tahiti. Hij begint nu ook driedimensionale kunstwerken te maken, die hij uit hout snijdt. In 1897 publiceert hij een autobiografische roman onder de titel Noa Noa . In hetzelfde jaar creëert hij zijn meesterwerk Waar komen wij vandaan? Waar zijn wij? Waar gaan wij naar toe?, dat intussen behoort tot de absolute topstukken van het Museum of Fine Arts in Boston, Massachusetts. Gauguin vestigt zich tenslotte op Dominique, een van de Markiezen-eilanden, waar hij in 1903, ernstig verzwakt door zijn ziekte, op slechts vierenvijftigjarige leeftijd komt te overlijden.