Mark Rothko (1903 – 1970)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

De tragiek van een bevlogen spiritueel abstract werkende kunstenaar

Van onze redactie

Kleurvlakken, geschilderd op een monochrome ondergrond, zijn het meest bekend uit het oeuvre van de Amerikaanse kunstschilder Mark Rothko. Voor zijn werk wordt ook wel de term ‘color field painting’ gebruikt. Rothko wordt in de kunstgeschiedenis van de moderne kunst gewoonlijk ingedeeld bij het abstract expressionisme.

Mark Rothko, Untitled (Purple, White, and Red), 1953, olieverf op doek, 198 x 208 cm, Art Institute of Chicago, Chicago, Illinois
Mark Rothko, Untitled (Purple, White, and Red), 1953, olieverf op doek, 198 x 208 cm, Art Institute of Chicago, Chicago, Illinois

De schilderijen van Rothko zijn echter veel meer dan alleen kleurvlakken. Ten eerste zijn de monumentale werken zorgvuldig opgebouwd uit meerdere geschilderde lagen, wat het werk een vorm van illusionaire dieptewerking geeft. Bovendien hield Rothko zich intens bezig met de ervaring van het schilderen. Dat hij zijn doeken op een dergelijk groot formaat vervaardigde, stond in dienst van de menselijke intimiteit.

“Als je een klein schilderij schildert, plaats je jezelf buiten je eigen ervaring, alsof je een ervaring als een stereobeeld of door een verkleinglas bekijkt. Maar als je grote schilderijen schildert, zit je er middenin. Dan ben je geen heer en meester meer,” betoogde Rothko in 1951.

Rothko komt in bovenstaande persoonlijke openbaring dicht bij een omschrijving van het ‘sublieme’, de overweldigende ervaring. Ten tijde van de romantiek van de late achttiende eeuw en de vroege negentiende eeuw had dit al eens een belangrijke rol in de kunst gespeeld. In 1947 had Rothko het essay ‘The Romantics Were Prompted’ geschreven, waarin hij verbanden legde tussen zijn eigen werk en dat van de kunstenaars uit de periode van de romantiek.

Voor verschillende abstract expressionisten, was een overweldigende emotionele ervaring de sublieme vorm van inspiratie. Zo schreef Barnett Newman in 1948 een bekend essay getiteld ‘The Sublime is Now’. Zie voor een omschrijving van een dergelijke sublieme, aan het religieuze grenzende, ervaring Rothko’s meesterwerk Zonder titel uit 1961. Spiritualiteit gesublimeerd in kunst was voor Rothko, evenals voor Willem De Kooning, Newman en Jackson Pollock een terugkerende leidraad bij het maken van hun werk. Kunstcriticus Harold Rosenberg appelleerde in 1970 aan dit religieuze spirituele aspect van het abstract expressionisme: “Je zou kunnen zeggen dat Rothko en zijn vrienden de theologische kant van het abstract expressionisme vertegenwoordigden.”

In opdracht van het echtpaar John en Dominique de Menil werd een kapel gebouwd, The Rothko Chapel in Houston Texas, geheel op aanwijzingen van de kunstenaar. De wanden daarvan zijn behangen met enkele grote blauw violette schilderijen. Ze dienden een religieuze ervaring op te roepen, vergelijkbaar met de ervaring die normaliter opgeroepen kan worden door de architectuur van een kerkgebouw. De kapel werd in 1971 ingewijd, vlak na de dood van de kunstenaar.

Rothko, geboren als Marcus Rothkowitz, was in 1913 op jonge leeftijd met zijn ouders uit Rusland geëmigreerd naar Amerika. In 1923 begon hij in New York een kunststudie te volgen. Hij schilderde aanvankelijk figuratief, waarbij hij het moderne leven in de grote stad als onderwerp had gekozen. Het ging de kunstenaar in die schilderijen vooral om het gevoel van isolement, dat hoort bij de stadsmens. Vanaf de jaren veertig begon hij door mythologie geïnspireerde beelden te maken, beïnvloed door het surrealisme. Vanaf omstreeks 1946 ontstond zijn persoonlijke abstracte stijl. Tien jaar later kreeg hij er succes mee. Dit nam gestaag in omvang toe, met als gevolg dat er steeds meer over zijn werk werd geschreven. Opmerkelijk is dat Rothko al die publiciteit wilde voorkomen, maar er was geen houden aan. Het vormde voor de kunstenaar bijna een reden om zijn werk niet meer te willen tentoonstellen. Hij ervoer het als een risico om zijn werk aan de buitenwereld bloot te stellen.
Hierover schreef hij:
“Hoe vaak wordt het door de ogen van de gevoellozen en de wreedheid van de machtelozen, die hun ongeluk het liefst op alles om hen heen zouden overdragen, niet een blijvende schade toegebracht!” (bron: Barbara Hess, Abstract expressionisme, Keulen, 2005, p. 42).
De kunstenaar wordt wellicht in verband met deze uitspraak nog al eens als een melancholieke mensenhater omschreven.
 

Mark Rotho, zonder titel, 1961, olieverf op doek, 180 x 130 cm, collectie dhr. en mw. Lee V. Eastman
Mark Rotho, zonder titel, 1961, olieverf op doek, 180 x 130 cm, collectie dhr. en mw. Lee V. Eastman

De laatste jaren van Rothko's leven stonden in het teken van een verslechterende geestelijke gezondheid. Het kleurgebruik van de kunstenaar werd in die laatste periode almaar somberder en donkerder. In 1970 maakte de kunstenaar een einde aan zijn leven.