Marcel Duchamp (1887 – 1968)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Ongrijpbaar kunstvernieuwer, schaker en uitvinder van de readymade


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
 
Met zijn ‘antikunst’ werd de Franse kunstenaar Duchamp een zeer invloedrijk figuur binnen de twintigste-eeuwse avant-garde. Veel kunststromingen van na zijn tijd grijpen terug op zijn controversiële werken die regelrecht indruisten tegen traditionele ideeën over kunst. Zelf was hij actief in de ontwikkelingen van het dadaïsme en het surrealisme. Hij inspireerde kunstenaars van latere kunststromingen als conceptuele kunst, Fluxus en pop art. Naast zijn kunstenaarschap was Duchamp ook een begenadigd schaker, waarvan enkele sporen in zijn beeldende werkt zijn te zien.

Marcel Duchamp, Roue de Bicyclette (Fietswiel op krukje), 1913 (replica, origineel is verloren gegaan)
Marcel Duchamp, Roue de Bicyclette (Fietswiel op krukje), 1913 (replica, origineel is verloren gegaan)

De eerste readymade

Duchamp studeerde aan de Académie Julian in Parijs. Hij heeft tijdens zijn studieperiode grote bewondering voor Paul Cézanne. Hij laat zich vervolgens beïnvloeden door figuren uit de avant-garde als Georges Braque en Guillaume Apollinaire en door stromingen als het fauvisme, het kubisme en het futurisme. Tussen 1910 en 1912 maakt hij schilderijen in al deze stijlen. In 1912 schildert hij Naakt, een trap afdalend no. 2, een schilderij waarin kubistische en futuristische uitgangspunten worden gecombineerd. Het wordt tentoongesteld op de Armory Show van 1913 in New York. Vanwege dit schilderij wordt hij in een keer bekend in de Verenigde Staten. Niet lang daarna breekt Duchamp, die altijd op zoek was naar vernieuwingen, radicaal met schilderkunst. Hij zal zich meer concentreren op driedimensionaal werk. Voor zijn levensonderhoud neemt hij een baan aan als bibliothecaris.

Een aantal van zijn kunstwerken worden beschouwd als iconen van de geschiedenis van de moderne kunst. Als eerste moet het Fietswiel op krukje (zie afbeelding hierboven) worden genoemd. Hij maakte het in 1913. Het is zoals de titel aangeeft letterlijk een krukje waarop een fietswiel met voorvork is gemonteerd. Het betekende een primeur. Het was de eerste keer in de geschiedenis van de beeldende kunst, dat industrieel gefabriceerde voorwerpen als kunst werden gepresenteerd door een kunstenaar. Met dit kunstwerk introduceert Duchamp een nieuw technisch genre, alsmede de term 'readymade.' Het werd in eerste instantie als antikunst beschouwd. Duchamp plaatste een vraagteken bij persoonlijk aan de kunstenaar gekoppeld materiaalgebruik en de verheerlijking van schildertechnische vermogens. Natuurlijk ook omdat hij zich met het concept van de readymade volledig distantieerde van traditioneel kunstenaarsmateriaal als olieverf, marmer en brons. Daarin was Duchamp overigens niet de enige. Ook de kubisten Braque en Picasso hadden een jaar eerder met de introductie van de collagetechniek iets vergelijkbaars gedaan.
 

New York Dada & Erkenning

In 1915 verhuist Duchamp naar New York. Een jaar later richt hij daar samen met de kunstenaars Man Ray en Francis Picabia de dadaïstische beweging van Amerika op. Twee jaar later presenteert hij een van zijn andere veel bediscussieerde readymades, getiteld Fountain. Het betreft een op zijn kop geplaatst urinoir, gesigneerd met R. Mutt. Hij zend het anoniem in voor een expositie in New York. Het zorgde voor enorme opschudding in de kunstwereld. Het wordt door de tentoonstellingscommissie geweigerd voor de tentoonstelling. Toch zal de invloed van de uitvinding van de readymade uiteindelijk van grote invloed zijn op het werk van andere kunstenaars in de opvolgende decennia. Het idee dat je met bestaande industrieel gefabriceerd materiaal kunst kunt maken, is een inzicht onder kunstenaars dat door het werk van Duchamp is ontstaan. Met zijn dadaïstische werk zou Duchamp de kunstwereld blijven shockeren. In 1919 tekende hij op een reproductie van de Mona Lisa van da Vinci een snorretje. Hij gebruikte nu de term 'assisted readymade.' Iets wat al gemaakt is hergebruiken, met daaraan nog iets toegevoegd was nu het achterliggende idee. Samen met Man Ray publiceert Duchamp in 1921 het tijdschrift New York Dada. In datzelfde jaar gaan de twee naar Parijs, waarmee de stroming van dada in Amerika tot een einde kwam. Hoe kort de Amerikaanse tak van de dadabeweging ook heeft bestaan, het maakte wel diepe indruk op andere kunstenaars. Duchamp zijn werk heeft tot op de dag van vandaag iets van zijn ongrijpbaarheid behouden. Dat blijkt uit het enorme aantal verschillende interpretaties dat aangaande zijn werk is gepubliceerd. Heel raadselachtig is het werk The Bride Stripped Bare By Her Bachelors Even, een grote assemblage tussen glasplaten, die hij tussen 1915 en 1923 maakte. Het behoort tot de absolute topstukken van het Philadelphia Museum of Art in Philadelphia.

Duchamp neemt in 1936 deel aan een tentoonstelling van surrealistische kunst 'The International Surrealist Exhibition' in Londen. In datzelfde jaar vindt in New York een dadaïstische en surrealistische tentoonstelling plaats met zijn werk getiteld 'Fantastic Art, Dada, Surrealism'. Vanaf de jaren zestig in de twintigste eeuw wordt het genie van Duchamp definitief erkend in de internationale museumwereld. De eerste grote retrospectieve tentoonstelling van zijn werk wordt gehouden in 1963, in het Pasadena Art Museum. Tijdens deze tentoonstelling trekt Duchamp nog eens de nodige belangstelling als hij een partij schaak speelt in de tentoonstellingszaal met het twintigjarige naaktmodel (Eve Babitz). In 1968, het jaar dat hij sterft, neemt hij nog een keer deel aan de tentoonstelling 'Dada, Surrealism and Their Heritage', dat wordt gehouden in het Museum of Modern Art in New York. De readymade wordt beschouwd als een van de belangrijkste uitvindingen in de kunst van de twintigste eeuw.

Duchamp kwam uit een artistieke familie. Ook zijn beide broers waren kunstenaars. Zijn broer Raymond Duchamp-Villon is de maker van een beroemd iconisch meesterwerk van het kubisme, getiteld Het paard.