Édouard Manet (1832 – 1883)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Aartsvader van de moderne kunst

door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
  

De Franse kunstschilder Édouard Manet had een andere visie op wat de vorm en inhoud van kunst moest zijn, dan wat in zijn tijd algemeen werd erkend. Volgens de eeuwenoude traditie moest een kunstwerk in de eerste plaats een illusie van de bestaande werkelijkheid bieden. Bij voorkeur moest bovendien een conventioneel onderwerp worden behandeld.

Édouard Manet, Een bar in de Folies-Bergère, 1882, olieverf op doek, 96 x 130 cm, Courtauld Institute of Art, Londen
Édouard Manet, Een bar in de Folies-Bergère, 1882, olieverf op doek, 96 x 130 cm, Courtauld Institute of Art, Londen

Manet oordeelde echter dat een voorstelling op een schilderij of van een beeldhouwwerk geenszins hetzelfde is als die van de tastbare wereld om ons heen. De wereld van het schilderij bood in zijn visie een eigen werkelijkheid, dat onder meer verband houdt met de manier van schilderen. Hij vond dat een kunstenaar daarom zijn eigen regels moest opstellen en volgen tijdens het schilderen. Zelf zette hij daartoe de eerste stappen, met alle ophef in zijn tijd van dien. Hij was het inspirerende voorbeeld voor de generaties avant-garde kunstenaars die na hem kwamen, van de impressionisten tot de postimpressionisten. Deze stromingen brachten de bal aan het rollen. De periode van wat nu de moderne kunst wordt genoemd was aangebroken. Deze periode duurt kunsthistorisch gezien tot omstreeks halverwege de jaren zestig van de twintigste eeuw. De oorspronkelijke ideeën van Manet hebben zich in de kunstgeschiedenis zodanig ontwikkeld, dat de kunstenaar daar zelf onmogelijk een voorstelling van had kunnen maken. Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond als reactie op het kubisme, door toedoen van vooruitstrevende kunstenaars als Kandinsky, Malevich, Mondriaan en Delaunay, uiteindelijk de abstracte schilderkunst. Het kunstwerk kwam daarmee volledig op zichzelf te staan en de nabootsing van de visueel waarneembare werkelijkheid was losgelaten.
 

Leertijd, erkenning en afwijzing

Voor korte tijd studeerde de jonge Manet rechten. Ook was hij kort bij de marine. Vanaf 1850 ging hij zich het vak van de schilderkunst eigen maken. Hij werd leerling van de gerespecteerde historieschilder Thomas Couture. Hij kopieerde schilderijen in het Louvre. Bij die gelegenheid ontmoette hij Edgar Degas. Ook maakte hij kunstreizen naar Duitsland, Italië, Nederland, Oostenrijk en Tsjechoslowakije. In 1861 ontving de negenentwintigjarige Manet een eervolle vermelding op de officiële Salon in Parijs voor zijn schilderij van De Spaanse zanger, dat behoort tot de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York (Zie hieronder Le Chanteur Espagnol uit 1860). Dit schilderij voldeed geheel aan de traditionele academische regels. Manet greep voor het doek terug op de traditie van de zeventiende-eeuwse Spaanse schilderkunst. Manet schilderde in zijn begintijd in de stijl van het realisme, in navolging van Gustave Courbet, die hij bewonderde.
Het schilderij Le déjeuner sur l’herbe, dat hij twee jaar later aan de jury van de prestigieuze Salon voorlegde, werd afgewezen. Het schilderij dat behoort tot de meesterwerken van Musée d'Orsay in Parijs, veroorzaakte vervolgens ook nog eens hoon en schande op de alternatieve tentoonstelling van de Salon, de Salon des Refusés, dat in hetzelfde jaar was opgericht. De schilderstijl, die in een groot aantal opzichten afweek van de academieregels, in combinatie met de confronterende naaktheid van de afgebeelde 'gewone' vrouwen, werd als bijzonder schokkend ervaren. Het schildersmodel dat voor het gewraakte schilderij had geposeerd, en waarmee Manet langdurig zou samenwerken, was Victorine Meurent (1844-1927). In 1862 had hij al eens een gewoon portret van haar geschilderd.
Gedurende zijn hele carrière bleef Manet werk insturen voor de Salontentoonstellingen. Soms met succes, maar vaak werd zijn werk afgewezen. In 1865 werd zijn Olympia getoond op de Salon. Ook dit schilderij veroorzaakte hevige tumult. Teleurgesteld over de negatieve reacties op zijn werk, reisde de kunstenaar hetzelfde jaar naar Spanje, het land waarvan hij de cultuur erg bewonderde. In 1866 werd hij volledig afgewezen voor de Salon. Hij kreeg bovendien te horen dat hij tevens was uitgesloten voor de Wereldtentoonstelling van het jaar daarna. Als reactie zette hij, net als zijn voorbeeld Courbet in 1855 had gedaan, een eigen expositiepaviljoen op. Het stond pal aan de overkant van de ingang van de Wereldtentoonstelling, waarin hij vijftig schilderijen exposeerde.

Édouard Manet, De Spaanse zanger (Franse titel: Le Chanteur Espagnol), 1860, olieverf op doek, 147.3 x 114.3 cm, Metropolitan Museum of Art, New York
Édouard Manet, De Spaanse zanger (Franse titel: Le Chanteur Espagnol), 1860, olieverf op doek, 147.3 x 114.3 cm, Metropolitan Museum of Art, New York

Eerste 'moderne kunstenaar'

Door veel tijdgenoten en critici werden de stilistische experimenten van Manet niet gewaardeerd. Toch waren er zeker aanhangers van de kunstenaar, juist vooral vanwege de vooruitstrevendheid en originaliteit van zijn werk en visie. De schrijver en criticus Emile Zola was een fervente verdediger van Manet. Als dank voor zijn steun schilderde Manet in 1868 een portret van de schrijver. Manet had in 1866 kennis gemaakt met Zola in Café Guerbois in Parijs, waar hij ook Paul Cézanne, Claude MonetPierre Auguste RenoirFrédéric Bazille en Alfred Stevens ontmoette.
Manet streefde niet uitsluitend een accurate weergave van de werkelijkheid na. Zoals dat ook niet het geval was in de Japanse prentkunst, dat sinds 1854 in West-Europa doordrong en snel aan populariteit won onder jonge kunstenaars. Manet liet zich inspireren door de vereenvoudigde vormen, het gebruik van zuivere kleuren en het ontbreken van schaduwwerking in de Japanse prenten. In zijn eigen schilderijen ging hij de invloed van licht en schaduw op vormen reduceren. Het veroorzaakte een vlakkere afbeelding dan men in zijn tijd gewend was. Het miste de gebruikelijke diepte en volumewerking. Het eerder besproken schilderij Le déjeuner sur l’herbe uit 1863 wordt mede vanwege deze stilistische innovatie veelal beschouwd als het eerste moderne kunstwerk uit de kunstgeschiedenis.
In de zomer van 1874 schilderde Manet samen met Monet en Renoir ‘en plein air’, in de buitenlucht in Argenteuil. Vanaf dat moment gaat hij in een vrijere, meer impressionistische stijl werken. Al wordt zijn stijl nooit zo los en schetsmatig van karakter als van deze toonaangevende impressionisten.

Tegenwoordig wordt Manet als de vader van het modernisme beschouwd. Voortdurend was hij op zoek naar nieuwe schilderkunstige manieren om het moderne leven in beeld te brengen. Hij was niet louter geïnteresseerd in de inhoud van zijn schilderijen. Des te meer vond hij de vorm belangrijk, waarin hij zijn onderwerp zou moeten gieten. In verschillende werken uit de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw, geeft hij de vluchtigheid en de oppervlakkigheid van het moderne leven weer. Hij gaf zijn werk geen duidelijke morele boodschap of een sterk sentiment mee, zoals men in de negentiende eeuw eigenlijk verwachtte. In plaats daarvan gaf hij een vluchtig ogenblik uit een haast nietszeggende gebeurtenis uit het moderne leven weer. Zie bijvoorbeeld het schilderij Een bar in de Folies-Bergère, dat te zien is in het Courtauld Institute of Art in Londen (zie afbeelding bovenaan de pagina). We zien hoe een lichtelijk verveeld barmeisje met een afwezige blik een klant aanhoort. Hij is in de rechterbovenhoek van het doek in de spiegel te zien. Dit schilderij geldt als het laatste grote meesterwerk van Manet. Het werd tentoongesteld op de Salon van 1882. Een jaar eerder had Manet eindelijk erkenning gekregen binnen de officiële kunstwereld van Parijs, toen hij tijdens de Salon onderscheiden werd met de Légion d'Honneur.

In 1883 kwam Manet op 51-jarige leeftijd te overlijden aan de latent aanwezige gevolgen van syfilis. Van zijn kunstenaarsvrienden van de aanstormende avant-garde zoals Eugène Boudin, Monet, Camille Pissarro, Renoir, Alfred Sisley en zijn trouwe pleitbezorger Emile Zola is bekend dat zij aanwezig waren bij zijn uitvaartplechtigheid. Hij ligt niet begraven op de bekende grote begraafplaats van Parijs Père Lachaise, zoals vele beroemde kunstenaars, dichters en schrijvers, maar op het kleine begraafplaatsje van Passy. De begraafplaats waar ook de componisten Claude Debussy en Gabriel Fauré en de bekende kunstenares Berthe Morisot, die getrouwd was met de broer van Manet, begraven liggen. De op 24-jarige leeftijd overleden kunstenares Marie Bahkirtseff, die van gegoede afkomst was, wordt op dezelfde begraafplaats geëerd met een aan haar opgedragen Russisch Orthodox kerkje.