René Magritte (1898 – 1967)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Niets is wat het lijkt


door: Sander Kletter en Kyra ter Veer
  
De Belgische kunstschilder René Magritte behoort samen met Salvador DalíMax Ernst  en Juan Miró tot de belangrijkste vertegenwoordigers van het surrealisme. In zijn schilderijen was hij op zoek naar de werkelijkheid, die door de bril van een surrealist echter nogal vervreemdende beelden kan opleveren.

René Magritte, Het verraad van de schilderijen (of: Ceci n’est pas une pipe), 1928/29, olieverf op doek, 62 c 81 cm, County Museum, Los Angeles
René Magritte, Het verraad van de schilderijen (of: Ceci n’est pas une pipe), 1928/29, olieverf op doek, 62 c 81 cm, County Museum, Los Angeles

Magritte studeerde van 1916 tot 1918 aan de kunstacademie van Brussel. Aanvankelijk werkte de kunstenaar in een stijl die richting de abstracte schilderkunst neigde, gecombineerd met kubistische elementen. Hij sloeg in de jaren twintig met zijn schilderstijl echter definitief een andere weg in, nadat hij het werk van Giorgio de Chirico had gezien, een Grieks-Italiaanse kunstenaar, die ook voor enkele andere surrealisten een bron van inspiratie vormde
Magritte was vooral in Brussel actief. Terwijl de schrijver André Breton in Parijs het surrealisme introduceerde, ontwikkelde Magritte in de periode 1924-25 in Brussel samen met vrienden ook een surrealistische beweging. Hij was redacteur van het dadaïstische en surrealistische tijdschrift Oesophage. In 1927 had hij zijn eerste solotentoonstelling bij galerie Le Centaure. Eind jaren twintig verhuisde hij naar Perreux-sur-Marne, bij Parijs. Spoedig kwam hij in aanraking met de Parijse surrealisten en raakte hij bevriend met Breton en anderen, desondanks keerde hij in 1930 weer terug naar zijn vertrouwde Brussel.
 
 

Ceci n'est pas une pipe

Magritte combineerde verschillende elementen uit de werkelijkheid op het doek, in plaats van fantasiewezens en visioenen te schilderen, zoals surrealistische kunstenaars als Dalí en Ernst deden. De schilderijen van Magritte zijn goed in staat om de beschouwer in verwarring te brengen. De voorstelling doet bij een eerste oppervlakkige waarneming namelijk sterk denken aan een werkelijkheidsgetrouwe weergave, maar blijkt bij nadere beschouwing onmogelijk in het echt te kunnen bestaan. Zo is het spiegelbeeld van de man op het schilderij La réproduction interdite (afbeelding hieronder) een herhaling van de achterkant van zijn postuur, terwijl we eigenlijk mogen verwachten via de spiegel oog in oog met de geportretteerde te staan. De titels die de kunstenaar aan zijn werken gaf, verhogen het raadselachtige karakter van zijn schilderijen. Vaak kiest de kunstenaar voor poëtische onderschriften, die op het eerste gezicht maar weinig te maken hebben met de afgebeelde voorstelling.
Magritte wilde dat de toeschouwer op een andere manier naar de wereld zou gaan kijken. Beroemd is zijn Ceci n’est pas une pipe, een iconisch schilderij binnen de geschiedenis van de moderne kunst, waarmee hij wilde zeggen: dit is niet een pijp, maar een schilderij van een pijp (zie afbeelding hierboven). Hiermee benadrukte hij de conceptuele kant van schilderkunst, dat veertig jaar later in de late jaren zestig van de twintigste eeuw inderdaad een veel gehanteerde benadering van kunst zou worden. Het werk van Magritte kan daarom net als dat van Marcel Duchamp worden beschouwd als voorloper van conceptuele kunst. De Amerikaanse kunstenaar Jasper Johns schilderde in 1954-55, ruim dertig jaar na Ceci n’est pas une pipe en misschien wel in navolging van Magritte, een iconisch schilderij van de Amerikaanse vlag. Het schilderij dat de titel draagt Is it a flag or is it a painting? was de voorbode op de conceptuele golf die zou volgen.

René Magritte, La reproduction interdite, 1937, olieverf op doek, 79 x 66 cm, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
René Magritte, La reproduction interdite, 1937, olieverf op doek, 79 x 66 cm, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Grote tentoonstellingen

In 1936 had Magritte zijn eerste solotentoonstelling in Amerika, bij de Julien Levy Gallery in New York. Ook nam hij deel aan de 'International Surrealist Exhibition' in Londen en was hij medeorganisator van de tentoonstelling 'Fantastic Art, Dada, Surrealism' in het Museum of Modern Art te New York.
In de jaren vijftig maakte hij enkele grote muurschilderingen in opdracht, bijvoorbeeld voor het casino van Knokke-Het Zoute, voor het Palais des Beaux-Arts en het Congresgebouw in Brussel.
De periode daarna schilderde hij haast fotorealistische schilderijen van landschappen, interieurs en mensen zonder gezicht. In de laatste jaren voor zijn dood werden er overzichtstentoonstellingen gehouden van zijn werk in Amerika, Duitsland, Nederland en Zweden. In 1996 en 1998, ongeveer dertig jaar na zijn overlijden, werden grote overzichtstentoonstellingen gehouden ter ere van zijn werk in Brussel en Düsseldorf. Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam heeft een aantal werken van Magritte in de collectie, waaronder het eerder genoemde raadselachtige schilderij La reproduction interdite.