Jasper Johns (1930)

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Jasper Johns - Tussen pop art en abstract expressionisme

Van onze redactie
 
Op vierentwintigjarige leeftijd vernietigt de kunstenaar Jasper Johns (1930) zijn gehele oeuvre tot dan toe, op vier werken na. Het is dan 1954, het jaar waarin hij de kunstenaar Robert Rauschenberg en de componist John Cage leert kennen. Een jaar later maakt hij de eerste van zijn tegenwoordig zo bekende schilderijen met de afbeelding van de Amerikaanse vlag.

Jasper Johns, Vlag, 1954/1955, encaustiek, olieverf en collage op stof, geplakt op triplex, 107 x 154 cm. Museum of Modern Art, New York
Jasper Johns, Vlag, 1954/1955, encaustiek, olieverf en collage op stof, geplakt op triplex, 107 x 154 cm. Museum of Modern Art, New York

Andere motieven die Johns seriematig aanpakt  binnen zijn oeuvre zijn cijfers, letters en schietschijven. Johns en Rauschenberg deelden een appartement en atelier in New York. Terwijl het abstract expressionisme daar hoogtij viert, zijn deze twee hechte vrienden bezig met figuratieve motieven in hun kunstwerken. Samen worden ze ook wel ‘neo-dadaïsten’ genoemd. Beiden zijn geïnspireerd door de Franse dadaïst Marcel Duchamp. Ook worden ze wel gezien als de voorlopers van de Amerikaanse pop art.
 
 

Is het gewoon een vlag, of is het een schilderij?

De sterren en strepen van de Amerikaanse vlag zijn door Johns zo op het doek gezet dat er een spanningsveld ontstaat tussen een bekend symbool als de Amerikaanse vlag en de materiële eigenschappen die een schilderij kenmerken. In de laatste zin is er wel een overeenkomst tussen het werk van Johns en dat van zijn tijdgenoten, de Amerikaanse expressionisten Barnett Newmann en Jackson Pollock. Je kunt stellen dat hij de interesse voor de expressieve mogelijkheden van het materiaal deelt met de kunstenaars van het abstract expressionisme.
Via een nogal omslachtige en onverwachte techniek creëert Johns in 1954/55 het beeld van de Amerikaanse vlag. Een onderwerp, dat de latere pop art kunstenaars inspireerde. Hij brengt hete was, in combinatie met kleurpigment en collagemateriaal - zoals krantenknipsels - aan op een ondergrond. Johns keuze voor het schilderen met hete was - de techniek, die encaustiek wordt genoemd - is in zijn tijd beslist ongebruikelijk. Maar het biedt mogelijkheden, die het beoogde spanningsveld tussen het symbool en de toegepaste vorm en techniek articuleert. Tijdens het droogproces, komt de waslaag namelijk naar voren, het effect hiervan is dat het oppervlak van het schilderij oneffen aandoet, textuur krijgt. Er lijkt haast een driedimensionaal object te zijn gecreëerd. Johns kiest bewust voor motieven waarmee wij vertrouwd zijn, en die wij gewend zijn automatisch om te zetten in een conventionele betekenis, zonder dat we ons nog bewust zijn van de vorm. We staan tijdens het lezen van een tekst meestal niet uitvoerig stil bij de vormeigenschappen van de letters. We focussen ons eerder op de betekenis waar de combinatie van letters naar verwijst. Zo werkt het ook als we een vlag zien waar we vertrouwd mee zijn. We registreren welk land deze vlag vertegenwoordigt. We zijn ons op dat moment in de regel minder bewust van de kleurverhouding, de vlakverdeling en de tactiele materiaaleigenschappen van een dergelijke vlag.
In de jaren vijftig lijkt het idee van de Amerikaanse vlag als onderwerp voor een kunstwerk eigenlijk vrij absurd. Maar doordat het bewerkelijke maakproces zo zichtbaar wordt aan het oppervlak gaat het hier onmiskenbaar om een zorgvuldig opgezet kunstwerk. De manier waarop Johns de abstracte tekens tot leven laat komen, kan daarom een innerlijke strijd teweeg brengen bij een beschouwer: aan de ene kant is er immers de vertrouwdheid met een bekend beeld, een icoon, aan de andere kant is het op een hoogst ongebruikelijke manier weergegeven, met een grillig oppervlak, veroorzaakt door de eigenschappen van een schilderij, gemaakt met behulp van encaustiek.