Frans Hals (ca. 1585 – 1666)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Wereldberoemde Nederlandse schilder uit de Gouden Eeuw

Van onze redactie
 
Naast Rembrandt, geldt Frans Hals als een van de belangrijkste kunstschilders uit de Noordelijke Nederlanden van de zeventiende eeuw. Hij schilderde in de stijlperiode van de barok en is vooral beroemd als portretschilder.

Frans Hals, De vrolijke drinker, 1628 – 1630, olieverf op doek, 81 x 67 cm, Rijksmuseum, Amsterdam
Frans Hals, De vrolijke drinker, 1628 – 1630, olieverf op doek, 81 x 67 cm, Rijksmuseum, Amsterdam

In 1585 werd Hals geboren in Antwerpen, maar al vroeg verhuisde het gezin naar Haarlem, waar de kunstenaar voor de rest van zijn leven zou blijven. Er is maar weinig bekend over het begin van zijn opleiding. Er wordt wel van uitgegaan, dat hij in de leer zou zijn geweest bij de Vlaamse kunstschilder Karel van Mander. Dat is opmerkelijk, omdat daarvan geen aanwijzingen in zijn manier van schilderen zichtbaar zijn.
Het werk van Hals is doorgaans opvallend levendig van karakter. Er zijn ongeveer 240 werken van Hals bekend. Al vanaf het eerste schilderij dient zich een spontaniteit aan, die kenmerkend blijft voor zijn stijl. Hij schilderde in een voor zijn tijd losse penseelvoering en paste bovendien diagonale lijnen in zijn composities toe. Eerder was deze vorm van verlevendiging al door de kunstenaars van het maniërisme toegepast. Wanneer Hals groepsportretten schilderde, bijvoorbeeld schuttersstukken, dan probeerde hij de onderlinge verbondenheid goed weer te geven. Tegelijkertijd wist hij ook elke individuele persoon treffend weer te geven. Een voorbeeld van de levendigheid en spontaniteit van de portretten van Hals is De vrolijke drinker (zie afbeelding hierboven) van omstreeks 1628-30. Bij nadere beschouwing van de details van dit portret valt op dat de kunstenaar een bijzonder vluchtige penseelstreek toepaste. In die zin kan hij als voorloper worden beschouwd van de impressionisten van enkele eeuwen later. Men vermoedt dat de vrolijke man op het portret prins Maurits van Oranje is. Behalve hooggeplaatste personen, schilderde Hals ook met regelmaat mensen uit de lagere klassen. Deze personen, vaak boeren en dronkaards, wist hij krachtig en expressief neer te zetten.
In zijn vroege periode liet Hals zich beïnvloeden door Vlaamse kunstenaars zoals Peter Paul Rubens, en door de Utrechtse Caravaggisten, die werkten in de stijl van de Italiaanse kunstschilder Caravaggio. Zie voor het door de Caravaggisten kenmerkende toegepaste clair-obsur het schilderij Schrijvende Hiëronymus van Caravaggio uit 1606.
 

Succesvol portretkunstenaar

Hals was erg succesvol, vooral in de periode tussen 1620 en 1640 ontving hij veel opdrachten voor portretten van pasgetrouwde stellen. Tussen 1640 en 1650 worden zijn doeken meer ingetogen van kleur.
In 1664 schilderde hij De Regentessen van het Oudemannenhuis en De Regenten van het Oudemannenhuis (zie afbeelding hieronder). Dit zijn de laatste groepsportretten, die Hals heeft geschilderd. Ze worden beschouwd als zijn belangrijkste werken. Met dit werk sloeg hij duidelijk een nieuwe weg in ten opzichte van zijn eerdere schilderijen. Nog steeds is zijn krachtige penseelvoering zichtbaar aanwezig, maar kleur is nu bijna afwezig. We zien uitsluitend donkere tinten, tegen zwart aan, die in sterk contrast staan met de lichte fragmenten van de kragen en de gezichten en handen van de personages. Zoals eerder opgemerkt schilderde Hals ook volkse types en gewone mensen. Beroemd is zijn portret van Malle Babbe, gemaakt omstreeks 1650, dat te bewonderen is in de Gemäldegalerie in Berlijn.
 

Frans Hals, Regenten van het Oudemannenhuis, ca. 1664, olieverf op doek, 173 x 256 cm, Frans Hals Museum, Haarlem
Frans Hals, Regenten van het Oudemannenhuis, ca. 1664, olieverf op doek, 173 x 256 cm, Frans Hals Museum, Haarlem

Herwaardering in de negentiende eeuw

Ondanks de vele opdrachten die hij ontving, had de kunstenaar altijd te kampen met geldgebrek. Wellicht om zijn schulden te vereffenen was hij ook actief als kunsthandelaar en restaurator. In zijn eigen tijd had de kunstenaar al invloed op andere Haarlemse kunstenaars. Hij beïnvloedde onder andere genreschilders, die taferelen uit het dagelijks leven schilderde zoals Judith Leyster en haar man Jan Miense Molenaer en portretschilders als Johannes Verspronck en Bartholomeus van der Helst. Vijf van zijn kinderen traden in zijn voetsporen.

Hals raakte na zijn dood enigszins in de vergetelheid, maar tijdens de negentiende eeuw bloeide zijn naamsbekendheid weer op. Kunstschilders van het realisme, zoals Gustave Courbet en Édouard Manet, konden zijn schilderijen bijzonder waarderen. Dat dat gold ook voor de kunstenaars van het impressionisme. Mary Cassatt reisde speciaal naar Nederland om zijn werk in het echt te kunnen zien. Vincent van Gogh was diep onder de indruk van het intense kleurgebruik van de Haarlemse kunstschilder uit de Gouden Eeuw. Het werk van Hals is wereldwijd te vinden in de toonaangevende musea, waar zijn schilderijen tot de absolute topstukken van de collectie worden gerekend. In Haarlem bevindt zich het Frans Halsmuseum, op de plek waar vroeger het Oudemannenhuis stond, de plek waar de kunstenaar op 29 augustus 1666 kwam te overlijden.