Goya (1746-1828)

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van armoedzaaier tot hofschilder. Het verhaal van Francisco Goya

Van onze redactie

De Spaanse kunstschilder Goya kan gekarakteriseerd worden als een temperamentvolle man van grote tegenstellingen. Hij was extravert van gedrag, had veel energie en stond nuchter in het leven. Tegelijkertijd was hij angstig, onzeker en gemakkelijk te beïnvloeden door mensen uit zijn directe omgeving.

Francisco de Goya, Saturnus verslindt zijn zoon, 1820-1823, 146 x 83 cm. Prado Museum, Madrid
Francisco de Goya, Saturnus verslindt zijn zoon, 1820-1823, 146 x 83 cm. Prado Museum, Madrid

Een van de grootste angsten van Goya was, dat hij zou terugvallen in de armoede die hij kende uit zijn jeugd. In Spanje stond het gewone volk en de rijke aristocratie mijlenver uit elkaar. Ondanks de hoge positie die de kunstenaar verwerft dankzij succes, blijft hij een man van het volk. En dus koesterde hij de nodige argwaan tegenover aristocraten.
In 1746 werd Goya geboren, in Fuendetodos, een armoedig dorpje, gelegen vlak bij de stad Zaragoza in het Noordoosten van Spanje. Op dertienjarige leeftijd werd hij leerling van de gerespecteerde beroepskunstenaar José Luzan, die voornamelijk opdrachten voor kerken uitvoerde. Goya begon zijn scholing met het wrijven van kleurpigmenten en bindmiddelen voor verf, zoals dat in die tijd de gewoonte was. Een paar jaar later kon hij zich pas gaan toeleggen op het maken van composities en het tekenen.
Vanaf 1764 deed Goya een aantal pogingen om een beurs te winnen om te kunnen studeren aan de Koninklijke Academie San Fernando in Madrid. Hij had er echter geen succes mee. Hij besluit zich aan te melden bij de school van Francisco Bayeu (1734-1795) in Madrid. Bayeu was vermaard in zijn tijd vanwege zijn schilderijen van religieuze taferelen en historiestukken.

Invloed van Bayeu, Tiepolo, Velázquez en Rembrandt

De invloed van Bayeu is zichtbaar in Goya’s vroege werk. Indirect is daardoor tevens de invloed van de Duits-Tsjechische kunstschilder Anton Raphael Mengs zichtbaar, die hofschilder was aan het hof van de Spaanse koning Carlos III (1716-1788). Bayeu was een bewonderaar van het werk van Mengs en schilderde in zijn stijl. En zo deed Goya in het begin van zijn carrière. De goede band die Goya heeft met zijn leermeester Bayeu wordt versterkt als hij in 1773 trouwt met diens zus, Josefa Bayeu. Men mag aannemen dat Bayeu vervolgens in gang heeft gezet dat Mengs, die directeur was bij de Koninklijke tapijtweverij, Goya uitnodigde tot samenwerking. Mengs stelde hem voor kartons te tekenen, ontwerpen, waarvan uiteindelijk wollen tapijten werden gemaakt.

In het vervolg van zijn carrière, worden de kleuren die Goya gebruikt warmer en rijker. De aanzet daartoe zijn de kleurrijke composities van de Italiaan Giambattista Tiepolo (1696-1770), waarvan Goya zeer onder de indruk raakt. Tiepolo was net als Bayeu hofschilder in dienst van Carlos III.
Na 1780 gaat Goya vrijer schilderen met een lossere penseelvoering. Vanaf dat moment ontwikkelt hij bewondering voor oudere generaties kunstschilders zoals Velázquez (1599-1660) en Rembrandt (1606-1669). Hoewel hij niet bepaald koningsgezind is, wordt hij in 1799 zelf aangesteld als hofschilder. Beroemd is het groepsportret dat hij in 1800 voltooit van de Koninklijke familie. Dit schilderij, getiteld Karel IV en zijn familieverwijst naar Velázquez eveneens beroemde doek De hofdames (Las Meninas) uit 1656. Beide werken behoren tot de absolute meesterwerken van Museum het Prado in Madrid.

Laatste fase - Angst, gruwel, geweld

Francisco Goya, De derde mei 1808, olieverf op linnen, 266 x 346 cm, Museum het Prado, Madrid
Francisco Goya, De derde mei 1808, olieverf op linnen, 266 x 346 cm, Museum het Prado, Madrid

Tijdens de bezetting van Spanje door Frankrijk in 1808, begingen de troepen van Napoleon grove wreedheden. Deze gruweldaden zetten het volk aan tot verzet, waardoor het land in een gewelddadige chaos verstrikt raakt. In de periode 1810-1815 domineren deze afschrikwekkende gebeurtenissen de thematiek van het werk van Goya. Het meest bekende werk uit deze periode, is De derde mei 1808 (Zie afbeelding hierboven). Ook dit doek bevindt zich in Museum het Prado. Het geeft op indringende wijze de executie van enkele Madrileense burgers weer.
De carrière van Goya is lang, hij wordt heel oud voor zijn tijd, maar hij blijft zich ontwikkelen. In de laatste fase schildert hij duistere weerzinwekkende fantasiebeelden, die de verdorven kant van de mens verbeelden. Zoals het schilderij Saturnus verslindt zijn zoon uit 1821-1823 (zie afbeelding bovenaan de pagina). Ook een topstuk van zijn hand uit het Prado. Het is oorspronkelijk een muurschildering, dat later is overgebracht op doek. We zien een voorstelling van een scène uit de Romeinse mythologie, waarin Saturnus zijn eigen zoon verzwelgt. Het schilderij behoort tot de zogenaamde serie 'Zwarte Schilderijen', ook te zien in het Prado. De kunstenaar wordt in de laatste levensfase getergd door rusteloosheid, eenzaamheid en angstgevoelens. Hij brengt zijn laatste vier levensjaren uiteindelijk door in Bordeaux, waar hij in 1828 komt te overlijden.