Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938)

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Oprichter van 'Die Brücke' en invloedrijk expressionist

 
Van onze redactie
  

Kirchner is een van de belangrijkste kunstenaars van het Duitse expressionisme. De hoekigheid van zijn vormentaal is kenmerkend voor zijn werk, waarin hij het leven in de grote stad als thema laat zien. Samen met Erich Heckel, Fritz Bleyl en Karl Schmidt-Rottluff richtte hij in 1905 de kunstenaarsgroep ‘Die Brücke’ op in Dresden. In zijn manifest schreef hij: “Hij die zijn innerlijke overtuiging weergeeft zoals hij weet dat hij dat moet doen, en dat doet met spontaniteit en oprechtheid, is een der onzen.”
  

Ernst Ludwig Kirchner, Straat, Berlijn, 1913, olieverf op doek, 121 x 95 cm. Neue Galerie New York
Ernst Ludwig Kirchner, Straat, Berlijn, 1913, olieverf op doek, 121 x 95 cm. Neue Galerie New York

Als jonge architectuurstudent voelde Kirchner al een sterke aantrekkingskracht tot de schilderkunst. In de periode 1901-1903 studeerde hij architectuur in Dresden. Als hij de zestiende-eeuwse houtsneden van Albrecht Dürer en de kunstenaars van de Duitse late gotiek ziet, wordt zijn wens om beeldend kunstenaar te zijn definitief aangewakkerd. Na zijn studie architectuur volgt hij een schildersopleiding in München. In zijn eerste eigen houtsneden zijn vooral de stijl van Edvard Munch en Félix Vallotton te herkennen. Zijn houtsneden uit 1924 zijn het meest beroemd en geven hem de status van belangrijkste graficus onder de expressionisten. Van grote invloed op de ontwikkeling van zijn stijl is de primitieve oceanische schilderkunst, die op hem een diepe indruk maakte tijdens een bezoek aan het volkenkundig museum in Dresden. Zijn bewondering voor strakke vereenvoudigde vormen is terug te zien in zijn eigen werk. Ook is daarin invloed zichtbaar van de grove penseelvoering van Vincent van Gogh. Op een tentoonstelling in München in 1904 had hij naast het werk van Van Gogh ook schilderijen van Paul Gauguin en Paul Cézanne gezien.
 

Berlijn en het moderne stadsleven

In 1911 verhuist Kirchner naar Berlijn. Daar begint zijn meest productieve periode. Een belangrijk thema voor Kirchner is de hectiek en de vervreemding van de mens in de grote stad. Mensfiguren vervormt hij vanaf dat moment op overdreven manier. Hij zet ze met felle kleuren op het doek. Hij reageert op de decadentie en de jachtigheid van het moderne stadsleven. Mensen leven er dicht op elkaar, maar hij signaleert tegelijkertijd een griezelige ondoordringbare onderlinge afstandelijkheid.
In hetzelfde jaar dat Kirchner naar Berlijn verhuist zet hij daar met een medelid van kunstenaarsgroep Die Brücke, Max Pechstein, het MUIM-Institut op. Het heeft als doelstelling dat zijn studenten de ruimte krijgen om een avantgardistische schilderstijl te ontwikkelen. Het instituut heeft echter weinig succes.
 

Ernst Ludwig Kirchner, Nollendorfplatz, 1912, olieverf op doek, 69 × 60 cm, Stadtmuseum Berlin, Berlijn
Ernst Ludwig Kirchner, Nollendorfplatz, 1912, olieverf op doek, 69 × 60 cm, Stadtmuseum Berlin, Berlijn

Eerste en Tweede Wereldoorlog

In de jaren die volgen, wordt zijn werk ook beïnvloed door het kubisme van Picasso en Braque. Toen de Eerste Wereldoorlog zich aankondigde, ging Kirchner naar het front. Dit veroorzaakte een zware lichamelijke en geestelijke inzinking. In 1915 werd hij uit de militaire dienst ontslagen. Hij was vervolgens genoodzaakt twee jaar lang in een sanatorium in Zwitserland te verblijven. Hij schilderde daar vooral landschappen. Zijn verblijf bood hem uitstekende omstandigheden om aan zijn schilderijen te werken. Contact met de buitenwereld was echter min of meer afgesneden, zodat hij zijn werk nauwelijks aan de man kon brengen. Kirchner werd vogelvrij verklaard tijdens de periode van het Derde Rijk. In 1937 werden 600 van zijn werken door de nazi's in beslag genomen. In 1938 werd zijn werk vertoond op de beruchte tentoonstelling van ‘ontaarde kunst’ (Entartete Kunst). In datzelfde jaar pleegt hij zelfmoord.
 

Inspirator voor Nederlandse kunstenaars

Via een omweg kwamen ook Nederlandse kunstenaars in aanraking met het werk van Kirchner. Jan Wiegers, een van de oprichters van de Groningse kunstenaarsgroep ‘De Ploeg’, onderhield contact met hem. Hij had Kirchner in Zwitserland in het sanatorium ontmoet, toen hij daar ook verbleef om gezondheidsredenen. Zie het portret dat Wiegers in 1925 van Kirchner maakte, getiteld Kirchner in zijn atelier. Het schilderij behoort tot de topstukken van het Groninger Museum. Bij thuiskomst wist Wiegers met zijn aanstekelijke enthousiasme de stijl van Kirchner zijn expressionisme over te brengen op zijn kunstvrienden, onder wie Hendrik Werkman, Jan Altink en Johan Dijkstra.