Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938)

1000+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Oprichter van 'Die Brücke' en invloedrijk expressionist

 
Van onze redactie
  

Kirchner is één van de belangrijkste kunstenaars van het Duitse expressionisme. De hoekige lijnen zijn een bekend kenmerk van zijn werk, waarin hij veelal het leven in de grote stad als thema behandelt. Samen met Erich Heckel, Fritz Bleyl en Karl Schmidt-Rottluff richtte hij in 1905 de kunstenaarsgroep ‘Die Brücke’ op in Dresden. In zijn manifest schreef hij: “Hij die zijn innerlijke overtuiging weergeeft zoals hij weet dat hij dat moet doen, en dat doet met spontaniteit en oprechtheid, is een der onzen.”
  

Ernst Ludwig Kirchner, Straat, Berlijn, 1913, olieverf op doek, 121 x 95 cm. Neue Galerie New York
Ernst Ludwig Kirchner, Straat, Berlijn, 1913, olieverf op doek, 121 x 95 cm. Neue Galerie New York

Als jonge architectuurstudent voelde hij al een sterke aantrekkingskracht tot de schilderkunst. In de periode 1901-1903 studeerde hij architectuur in Dresden. Als hij de zestiende-eeuwse houtsneden van Albrecht Dürer en de kunstenaars van de Duitse late gotiek ziet, wordt zijn wens om kunstenaar te worden definitief aangewakkerd. Na zijn studie architectuur volgt hij een schildersopleiding in München. In zijn eerste eigen houtsneden is echter vooral de stijl van Edvard Munch en Félix Vallotton terug te zien. Zijn houtsneden uit 1924 zijn het meest beroemd en maken hem ook wel bekend als belangrijke graficus onder de expressionisten. Van grote invloed op zijn stijl was de primitieve oceanische schilderkunst, die op hem een diepe indruk maakte tijdens een bezoek aan het volkenkundig museum in Dresden. Zijn bewondering voor de strakke, vereenvoudigde vormen is te herkennen in zijn eigen schilderkunst. Ook is daarin invloed zichtbaar van de grove penseelvoering van Vincent van Gogh. Op een tentoonstelling in München in 1904 zag hij naast het werk van Van Gogh ook schilderijen van Paul Gauguin en Paul Cézanne.
 

Het moderne leven in de grote stad

In 1911 verhuisde hij naar Berlijn. Daar begon zijn meest productieve periode. Een belangrijk thema voor Kirchner was de hectiek en de vervreemding van de grote stad. Zijn figuren vervormde hij op overdreven manier en hij zette ze met felle kleuren op het doek. Hij reageerde daarmee op de decadentie en de jachtigheid van het moderne stadse leven. Mensen leven er dicht op elkaar, maar er heerst tegelijkertijd een griezelige ondoordringbare afstandelijkheid.
In hetzelfde jaar dat Kirchner naar Berlijn verhuist zet hij daar met een medelid van de kunstenaarsgroep Die Brücke, Max Pechstein, het MUIM-Institut op, dat als doel had studenten de ruimte te geven om een avant-gardistische schilderstijl te ontwikkelen. Het instituut had echter weinig succes.
 

Ernst Ludwig Kirchner, Nollendorfplatz, 1912, olieverf op doek, 69 × 60 cm, Stadtmuseum Berlin, Berlijn
Ernst Ludwig Kirchner, Nollendorfplatz, 1912, olieverf op doek, 69 × 60 cm, Stadtmuseum Berlin, Berlijn

Inspirator voor Nederlandse kunstenaars

In de jaren die volgen, wordt zijn werk ook beïnvloed door het kubisme van Picasso en Braque. Toen de Eerste Wereldoorlog zich aankondigde, ging Kirchner naar het front. Dit veroorzaakte een zware lichamelijke en geestelijke inzinking. In 1915 werd hij uit de dienst ontslagen. Hij was vervolgens genoodzaakt twee jaar lang in het sanatorium te verblijven. In Zwitserland schilderde hij vooral landschappen. Zijn verblijf bood uitstekende omstandigheden om aan zijn schilderijen te werken. Het contact met de buitenwereld was echter min of meer afgesneden, zodat hij zijn werk nauwelijks aan de man kon brengen.
Kirchner werd vogelvrij verklaard in het Derde Rijk. In 1937 werden 600 van zijn werken in beslag genomen. In 1938 werd zijn werk vertoond op de beruchte tentoonstelling van ‘ontaarde kunst’. In datzelfde jaar pleegt hij zelfmoord. Via een omweg kwamen ook Nederlandse kunstenaars in aanraking met het werk van Kirchner. Jan Wiegers, één van de oprichters van de Groningse kunstenaarsgroep ‘De Ploeg’, onderhield contact met hem, nadat hij hem in Zwitserland in het sanatorium had ontmoet, toen hij daar ook verbleef om gezondheidsredenen. Zie het portret dat Wiegers in 1925 maakte van Kirchner, getiteld Kirchner in zijn atelier, dat behoort tot de topstukken van het Groninger Museum. Bij thuiskomst wist Wiegers met zijn aanstekelijke enthousiasme de stijl van Kirchner zijn expressionisme over te brengen op zijn kunstvrienden, onder wie Hendrik Werkman, Jan Altink en Johan Dijkstra.