Egon Schiele (1890-1918)

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Jong gestorven genie uit Oostenrijk

Van onze redactie
 
De persoonlijke stijl van de Oostenrijkse kunstschilder en tekenaar Egon Schiele kan worden geschaard onder de jugendstil en het expressionisme. In de compositorische patronen van zijn schilderijen en de lijnvoering van zijn tekeningen schemert zijn grote bewondering voor Gustav Klimt door.

Egon Schiele, Zittende vrouw met opgetrokken linkerbeen, 1917, gouache en zwart krijt, 46 x 31 cm, Praag, Národní Galerie
Egon Schiele, Zittende vrouw met opgetrokken linkerbeen, 1917, gouache en zwart krijt, 46 x 31 cm, Praag, Národní Galerie

Jeugd en opleiding

Schiele zou als kind een bijzonder hechte band met zijn vader Adolf Eugen Schiele hebben gehad. Zijn vader was spoorwegingenieur, net als zijn grootvader en zijn latere voogd. Tragisch genoeg was hij wegens geestelijke gezondheidsproblemen genoodzaakt om al in 1902 met pensioen te gaan. Hij overleed enkele jaren later. Zo is de dood in de vroege jeugd van de kunstenaar al sterk aanwezig. Niet alleen vanwege de dood van zijn vader. De moeder van Schiele kreeg twee doodgeboren kindjes voordat hij werd geboren. In 1893 overleed zijn zus Elvira op tienjarige leeftijd. Na de dood van zijn vader was Schiele als vijftienjarige de enige ‘man’ in huis. Schiele was de derde uit een gezin van vier kinderen. Vooral van zijn drie jaar jongere zusje Gertrud hield hij veel. Zelf was hij een teruggetrokken, nogal gesloten persoon die niet gauw contact met anderen zocht. Als kind was hij onopvallend en stil. Zijn artistieke talenten kwamen toen nog niet aan het licht. Wel viel op dat tekenen het enige was wat hem interesseerde. Aanvankelijk waren zijn voogd en zijn moeder geen voorstanders van zijn inschrijving bij de kunstacademie, maar met de ondersteuning van onder meer zijn leraar van het atheneum in Klosterneuburg en de schilder Max Kahrer werden er mogelijkheden gecreëerd. Ook op de kunstacademie behoorde Schiele nog niet direct tot de hoogvliegers.
 

Los van de traditie

Hij kreeg les van Christian Griepenkerl, die voornamelijk historiestukken en portretten schilderde. Zijn benadering van het schilderen was uiterst traditioneel. Schiele had echter vooral bewondering voor Klimt en andere kunstenaars van de Wiener Sezession. Daarmee ging hij natuurlijk lijnrecht tegen de leerschool van Griepenkerl in, die hem het schilderen naar de werkelijkheid probeerde bij te brengen. Klimt zou voor Schiele echter een blijvende inspirator zijn. In 1909 verlaat hij de academie en richt hij de Neukunstgruppe (Nieuwkunstgroep) op, samen met een aantal oud-klasgenoten. In zijn manifest laat hij weten dat een ‘nieuwkunstenaar’ zich niet laat leiden door historische en traditionele kennis, maar zich volledig ontwikkelt 'vanuit zichzelf’. De beweging zou niet lang blijven bestaan, maar de uitgesproken visie is kenmerkend voor de artistieke ontwikkeling van de kunstenaar. Vanaf 1909 komt hij steeds meer los van de heldere lijnen die hem met de jugendstil en Klimt verbinden.

Uit de ontwikkeling van zijn stijl, blijkt dat Schiele veel heeft gekeken naar de tekenstijl van Oskar Kokoschka. Hij zag het werk van de Tsjechische kunstenaar op de tweede Internationale Kunstexpositie in 1909 in Wenen, waar ook werk van hem zelf werd getoond. Daarnaast was er werk te zien van andere avant-garde kunstenaars, zoals Paul Gauguin, Max Klinger, Edvard Munch, Henri Matisse en Vincent van Gogh. Aan het Portret van Erich Lederer, dat Schiele in 1912-13 schilderde is goed te zien hoe Schiele is beïnvloed door de verschillende avant-garde stijlen van zijn tijd, terwijl hij tegelijkertijd kans ziet een geheel eigen stijl te ontwikkelen.
 

Egon Schiele, Zittende vrouw in een groene blouse, 1913, 37.8 x 32 cm, privécollectie
Egon Schiele, Zittende vrouw in een groene blouse, 1913, 37.8 x 32 cm, privécollectie

Onzedelijke tekeningen en een vroege dood

Op 13 april 1912 werd Schiele in Neulengbach gearresteerd. Zijn tekeningen van wel erg jonge meisjes werden als onzedelijk beschouwd. Hij werd beschuldigd van het ontvoeren en de schending van een minderjarig meisje. De aanklachten werden echter tijdens het proces weer ingetrokken. Uiteindelijk werd hij veroordeeld tot drie dagen gevangenisstraf, omwille van het verspreiden van onzedelijke tekeningen. Zijn erotische werk werd in beslag genomen. Voor het proces had hij drie weken in hechtenis gezeten. Hij maakt in deze tijd een groot aantal tekeningen, waarin hij zijn gevangenschap documenteert. Later in dat jaar betrekt hij een nieuw atelier in Wenen. Hij gaat over tot het schilderen van portretten en landschappen. Schiele neemt tevens deel aan verscheidene tentoonstellingen in grote Europese kunstcentra, zoals Parijs, Rome en München.

In 1915 wordt hij opgeroepen voor militaire dienst en hij maakt daardoor minder schilderijen. Maar in 1918 neemt hij alweer deel aan een aantal grote tentoonstellingen en krijgt hij erkenning als portretschilder. Op de Wiener Sezession-tentoonstelling in maart van dat jaar verkoopt hij het grootste deel van zijn tentoongestelde werk. 1918, het jaar van succes en erkenning blijkt tragisch genoeg ook het laatste levensjaar van de kunstenaar te zijn. Schiele zou niet ouder worden dan achtentwintig jaar. Net als zijn vrouw Edith sterft hij in het najaar van 1918, drie dagen na haar, aan de Spaanse griep. Ze zijn het slachtoffer van een beruchte epidemie die in de jaren 1918 en 1919 wereldwijd naar schatting aan ruim 20 miljoen mensen het leven kostte.

Ondanks zijn korte leven en carrière als kunstenaar wordt Schiele gerekend tot de grootste kunstenaars van de twintigste eeuw. Met zijn uitzonderlijke talent was hij een belofte voor de toekomst. Helaas zullen we nooit te weten komen hoe hij zich verder had kunnen ontwikkelen.