Donatello (1386 – 1466)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
 

De Florentijnse kunstenaar Donatello was de meest toonaangevende beeldhouwer van de vroege renaissance, de stijlperiode die volgde op de late gotiek. Zijn werk wordt gekenmerkt door een krachtige expressiviteit.

Donatello, Johannes de Doper, 1438, hout, 141 cm, Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië
Donatello, Johannes de Doper, 1438, hout, 141 cm, Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië

Donatello was in de leer bij Lorenzo Ghiberti, die nog in de gotische stijl werkte. Zijn leermeester leerde hem met brons werken. Donatello assisteerde hem bij het vervaardigden van diens beroemde bronzen deuren van het baptisterium in Florence. Beïnvloed door zijn leerling Donatello en anderen vond Ghiberti later ook de weg naar de vernieuwende stijl van de renaissance. 

In zijn jonge jaren maakte Donatello verscheidene werken in opdracht voor de dom en de kerk Orsanmichele in Florence. Dit soort opdrachten bestond uit het ontwerpen van beelden in samenhang met kerkarchitectuur, bijvoorbeeld beelden die verhoudingsgewijs precies in een nis pasten. Kenmerken van deze beelden, zoals De Heilige Marcus uit 1411-1414, wijzen op een opleving van de kunst van de klassieke oudheid. We zien dat in de eerste plaats aan de toepassing van het contrapposto, ook wel kortweg contrapost genoemd. Het is de lichaamshouding van een gebeeldhouwde figuur, waarbij het ene been het volle gewicht draagt, terwijl het andere been ontspannen is. De contrapost verlevendigt een figuur, omdat heupen en schouders bij deze houding van het lichaam in tegengestelde richting zijn gekanteld. Op de tweede plaats blijkt de herwaardering van de klassieke oudheid uit de aandacht voor een anatomisch correcte weergave van het menselijk lichaam. Ondanks dat de gebeeldhouwde figuur een gewaad draagt, is er toch duidelijk sprake van een lichaam onder de stof van zijn gewaad. Dat wordt benadrukt door de manier waarop het kleed valt. Op de derde plaats blijkt het uit de potentiële fysieke lichaamskracht, die het beeld uitstraalt. In plaats van een stijf en statisch beeld, gebruikelijk in de stijlperiode van de gotiek, is levensenergie voelbaar en bezit het beeld een zekere menselijke dynamiek.
Een bekend werk van de kunstenaar is ook Profeet Habakuk (Zuccone), gemaakt tussen 1423 en 1425. Het dient vaak als voorbeeld om aan te tonen, hoezeer Donatello in staat is om tot overtuigend realisme te komen. Volgens een anekdote heeft het beeld ook op de kunstenaar zelf een levensechte indruk gemaakt. Hij zou de sculptuur hebben toegeschreeuwd: “Spreek, spreek dan, of de duivel moge je halen!”

In 1443 vertrekt Donatello naar Padua, een stad in Noordoost Italië, 40 kilometer ten Westen van Venetië. Hij heeft dan de opdracht ontvangen om een ruiterstandbeeld van de pas gestorven Gattamelata, de commandant van de Venetiaanse legers te vervaardigen. Het zou zijn grootste vrijstaande beeld van brons worden (335 x 396 cm). Het beeld staat op het Piazza del Santo in Padua naast de San Antonio kerk, waarvoor hij tevens reliëfs maakte. Tien jaar later keert de gevierde kunstenaar terug naar Florence, waar hij vervolgens met regelmaat zal werken voor de machtige en invloedrijke familie De' Medici.

Het werk dat hij in de laatste tien jaar van zijn leven maakt is bijzonder expressief en persoonlijk van aard. Het illustreert hoe ingrijpend het humanisme de stijl van de renaissance heeft beïnvloed. De mens was de maat der dingen geworden. Het individualisme en de persoonlijke ontwikkeling van een mens waren belangrijker geworden in vergelijking tot de Middeleeuwen. De kunstenaar was niet langer de ambachtsman zonder naam, zoals in de Middeleeuwen gebruikelijk was. Een leerling van Donatello was Bertoldo di Giovanni. Het was de latere leermeester van Michelangelo, de toonaangevende beeldhouwer en buitengewoon veelzijdig kunstenaar uit de periode van de hoogrenaissance. Michelangelo werd als een genie gezien, zoals kunstenaars in die periode wel vaker werden beschouwd. In de hoogrenaissance kwam de bewondering voor het geniale specifiek tot uitdrukking in de bewondering voor de 'uomo universale.' Dit was een eretitel voor kunstenaars, die zowel in de breedte als in de diepte uitblonken op meerdere terreinen. Een goed voorbeeld daarvan is Leonardo da Vinci, kunstenaar, architect, uitvinder en wetenschapper op hoog niveau.
 

BEELDEN DONATELLO