Barnett Newman (1905-1970)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter

De Amerikaanse abstract expressionist Barnett Newman gaf de bezoekers van zijn solotentoonstelling in Betty Parsons Gallery in 1951 advies over de manier waarop ze zijn werk het beste konden ervaren. Een tekst aan de wand luidde: 'De grote schilderijen op deze tentoonstelling moeten van dichtbij worden bekeken'. Daarmee bedoelde hij dat een beschouwer heel dicht op zijn werk moest gaan staan, zelfs zodanig dat het werk niet langer in een blik kon worden overzien.

Barnett Newman, Vir Heroicus Sublimis, 1950, olieverf op doek, 242 x 513 cm, Museum of Modern Art, New York
Barnett Newman, Vir Heroicus Sublimis, 1950, olieverf op doek, 242 x 513 cm, Museum of Modern Art, New York

Newman wilde dat zijn schilderijen een emotie zouden opwekken. Hij wilde bereiken dat de beschouwer, staande voor zijn werk, zich bewust werd van zichzelf en zijn plaats in het universum. Om dit te bereiken schilderde hij enorme kleurvlakken, waar de beschouwer automatisch deel van zou gaan uitmaken als hij maar dicht genoeg op het werk ging staan. Opdat de toeschouwer zich er niet volledig in zou verliezen, bracht Newman spaarzaam verticale kleurbanen aan. Deze noemde hij ‘zips’. Ze sturen het kijken en bieden de beschouwer enig houvast. Zie de afbeelding hierboven van het reusachtige wereldberoemde doek Vir Heroicus Sublimis, dat zich bevindt in het Museum of Modern Art in New York. Zie ook het schilderij Cathedra van Newman uit 1951, dat tot de topstukken behoort van de collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam.
 

Abstract expressionist

Newman wordt gerekend tot de kunstschilders van het abstract expressionisme, een Amerikaanse kunststroming die in New York opbloeide na de Tweede Wereldoorlog. Belangrijke kunstenaars van deze stroming naast Newman zijn Arshile Gorky, Willem de Kooning, Jackson Pollock en Mark Rothko. Het werk van Newman heeft grote invloed gehad op nieuwe kunststromingen in de jaren zestig in de Verenigde Staten, waaronder hard edge en postpainterly abstraction.

Who's Afraid of Red, Yellow and Blue

In het schilderij Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III, dat ook tot de collectie van het Amsterdamse Stedelijk Museum behoort, reageert Newman op abstract schilderende voorgangers, zoals Mondriaan. Mondriaan had in de jaren twintig en dertig composities gemaakt, waarin hij in de ogen van Newman de primaire kleuren rood, geel en blauw ten onrechte in balans had willen brengen. Newman wilde dat de beschouwer de explosieve kracht van in dit geval rood intens zou ervaren. Hij zocht daarom bewust geen evenwicht. In 1986 werd het schilderij in het Stedelijk Museum met een stanleymes bewerkt door een verwarde man. Vijftien meter sneden van het mes moesten worden gerestaureerd. Dit werd extern uitgevoerd. De wijze waarop dit gebeurde, leidde vervolgens tot een felle internationale discussie over hoe de schilderijen van Newman gerestaureerd dienden te worden.
 

Barnett Newman, Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III, 1967-68, olieverf op doek, 245 x 543 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam
Barnett Newman, Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III, 1967-68, olieverf op doek, 245 x 543 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam

Grafische kunst

Net als in zijn grote schilderijen is in het kleinere grafische werk van Barnett Newman de visuele symmetrie maar schijn. In zijn werk bestaat er een spanning tussen de gecalculeerde geometrie van de compositie en de intuïtieve lijn (‘zip’). Newman stelde: ‘Een rechte lijn is iets organisch dat emotie kan bezitten.’ Hoewel Newman vooral heeft geschilderd, heeft hij zich ook bezig gehouden met grafiek dat hij als een autonome kunstvorm beschouwde. Na het steendrukken bekwaamde hij zich in het etsen. Tatyana Grosman, eigenares van uitgeverij en grafiekatelier Universal Limited Art Editions in New York, stimuleerde hem hierin. Mede door Newmans vroegtijdig overlijden in 1970 is grafisch werk in zijn oeuvre uiteindelijk vrijwel beperkt gebleven tot een serie etsen met de titel 'Notes'.