Arshile Gorky (1905 – 1948)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Van onze redactie
  

De in Armenië geboren Amerikaanse kunstschilder Arshile Gorky was een van de abstract expressionisten, een groep in Amerika gevestigde kunstenaars, die werkten in de late jaren veertig en jaren vijftig van de twintigste eeuw. Door middel van kleur, het schildergebaar en de textuur van het doek probeerden zij innerlijke emoties gestalte te geven.

Arshile Gorky, The Liver is a Cock’s Comb, 1944, olieverf op doek, 186 x 249 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, New York
Arshile Gorky, The Liver is a Cock’s Comb, 1944, olieverf op doek, 186 x 249 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, New York

‘Arshile Gorky’ was een door de kunstenaar zelf geconstrueerd pseudoniem. Oorspronkelijk was de kunstenaar geboren als Vosdanik Adoian. Op zestienjarige leeftijd kwam hij met zijn zus aan in Amerika, op de vlucht voor de vervolging van de Armeniërs door de Turken. Vier jaar later signeerde de autodidact voor het eerst een schilderij met de naam Arshile Gorky: Arshile naar de Griekse held Achilles en Gorky naar de Russische schrijver Maxim Gorki. In de vroegste periode van zijn kunstenaarschap, fungeerden onder andere Paul Cézanne en Picasso als zijn voorbeelden. In de jaren veertig kwam Gorky echter in aanraking met het surrealisme, waarna zijn stijl een snelle ontwikkeling doormaakte in de richting waar hij het meest bekend om geworden is. Karakteristiek voor dat werk is het intense, heldere kleurgebruik en de biomorfe organische vormentaal, welke ook door kunstenaars als Hans Arp en Joan Miró wordt toegepast. Hij deelde zijn atelier met de Nederlands-Amerikaanse kunstschilder Willem de Kooning, die zeer geïnspireerd raakte door de stijl van Gorky.
Kunstcriticus Robert Coates introduceerde de term abstract expressionisme in 1946, in een artikel met betrekking tot het werk van Gorky, De Kooning en Jackson Pollock. Net als de laatste werd Gorky aangetrokken door het ‘psychisch automatisme’. Dit was een schilderkunstige methode van werken, die in de praktijk werd gebracht door de surrealisten André Masson en Max Ernst, in navolging van André Breton, de vooraanstaande theoreticus van het surrealisme. Gorky kon kennis nemen van hun werk en methode, omdat zij net als vele andere Europese kunstenaars naar Amerika waren gevlucht voor de Tweede Wereldoorlog en de terreur op cultuurgebied van het naziregime. Bij het psychisch automatisme gaat het om een automatische manier van schilderen of schrijven, waarbij de kunstenaar zich 'niet laat hinderen' door zijn verstand, of door ideeën over esthetiek of moraal. Bij toepassing van het psychisch automatisme wordt de weg vrijgemaakt voor expressie van de persoonlijke emoties van de kunstenaar. Tegelijkertijd zou de methode beelden uit het collectief onderbewuste opleveren, refererend aan de theorieën van psycholoog en psychiater Carl Jung.
Het zou een vergissing zijn om een schilderij als The Liver is a Cock’s Comb (zie afbeelding) te interpreteren als een compositie, die de kunstenaar zomaar spontaan - via de methode van het psychisch automatisme - op het doek zou hebben gezet. Gorky maakte grondige voorbereidende studies en uiterst nauwkeurige schetsen voordat hij dit werk vervaardigde. Er gingen nauwkeurige observaties naar de natuur aan vooraf. De wegen van Gorky en Breton hadden elkaar gekruist in 1944. De voorman van de surrealisten schreef in de catalogus van de solotentoonstelling, die van het werk van Gorky werd gehouden in de galerie van Julien Levy te New York in 1945: “Hier wordt de natuur voor het eerst als cryptogram behandeld.”
Het leven van Gorky eindigde dramatisch. Tijdens zijn korte leven kampte hij met depressies en in de zomer van 1948, niet lang nadat zijn vrouw hem verliet, verhing hij zichzelf in zijn atelier. In 1981 hield het Guggenheim Museum in New York een retrospectieve van het oeuvre van Gorky. De toenmalige directeur, Thomas M. Messer, bejubelde hem als een artistieke sleutelfiguur, die de overgang van het surrealisme naar het abstract expressionisme belichaamde.