Onder den Sint Maarten, art nouveau uit Zaltbommel

1300+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Deze zomer organiseert Museum Stadskasteel Zaltbommel een tentoonstelling over de Bommelse Art Nouveau werkplaats Onder den Sint Maarten. De Bommelaar Johan Adam Pool jr. (1872-1948) stond aan de basis van het bedrijf, dat rond 1900 modern meubilair en koperwerk vervaardigde.

Johannes Cornelis Stoffels (ontwerper), Onder den Sint Maarten (uitvoerder), Mokkakannetje, 1900-1902, messing, 22 x 12 cm (diameter 8 cm), Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.
Johannes Cornelis Stoffels (ontwerper), Onder den Sint Maarten (uitvoerder), Mokkakannetje, 1900-1902, messing, 22 x 12 cm (diameter 8 cm), Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.

Pool groeide op in Zaltbommel in een welgestelde familie. Nadat hij de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs had bezocht, was hij diep onder de indruk geraakt van de daar getoonde moderne toegepaste kunst. In die tijd stonden de kunst en architectuur in het teken van vernieuwing. Kunstenaars wilden de kunst vernieuwen door zich af te zetten tegen de conservatieve smaak van de academische kunstwereld. Daarom namen zij afstand van de traditionele stijlen en hun vormentaal, zoals de gotiek of het classicisme, en kwamen zij tot een Nieuwe Kunst, beter bekend als art nouveau of jugendstil. De vernieuwing kwam tot uiting in een sierlijke, flamboyante stijl enerzijds, en een strakke, geometrische stijl anderzijds.
 

Karel Sluyterman (ontwerp), Onder den Sint Maarten (uitvoerder), Kast, Crédence, 1901, eikenhout en messing, 105 x 143 x 63 cm, Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.
Karel Sluyterman (ontwerp), Onder den Sint Maarten (uitvoerder), Kast, Crédence, 1901, eikenhout en messing, 105 x 143 x 63 cm, Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.

Meubels en koperwerk

Pool, die een bouwkundige achtergrond had en al voor 1900 had geëxperimenteerd met het vervaardigen van meubels, was geïnteresseerd in de strakke, geometrische stijl. Via zijn eigen netwerk ontmoette hij de ontwerper Karel Sluyterman (1863-1931). Hij hielp Pool met het professionaliseren van zijn meubelbedrijfje. Sluyterman was op de hoogte van de moderne ontwikkelingen in de kunst en maakte moderne ontwerpen voor Pools meubels. De ontwerpen hadden strakke vormen en een eenvoudige, maar doeltreffende decoratie. Die moderne meubels vielen goed in de smaak en begonnen steeds bekender te worden. Doordat de productie toenam, verhuisde de meubelwerkplaats naar enkele oude schoollokalen aan de voet van de Bommelse Sint Maartenskerk. Pool noemde de werkplaats daarom ‘Onder den Sint Maarten’.
Naast meubilair vervaardigde Onder den Sint Maarten ook koperwerk. Het was efficiënt voor Pool om de koperen onderdelen van de meubels in eigen beheer te vervaardigen. Omdat interieurs met alleen meubels nogal saai en eentonig waren, kleedde hij zijn interieurs aan met allerlei andere koperen objecten uit de eigen werkplaats. Hij trok verschillende koperdrijvers aan om de ontwerpen voor het koperwerk uit te voeren. Vanaf het einde van 1900 maakten zij koperen kandelaars, theeserviezen, komfoors en vele andere decoratieve koperen producten, vrijwel altijd met een  moderne geometrische vormgeving.
 

Johannes Cornelis Stoffels (ontwerp), Onder den Sint Maarten (uitvoer), Tabakspot op schotel, messing, Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.
Johannes Cornelis Stoffels (ontwerp), Onder den Sint Maarten (uitvoer), Tabakspot op schotel, messing, Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.

Succes & Ondergang

Onder den Sint Maarten werd tussen 1900 en 1905 steeds bekender. Belangrijke woonwarenhuizen zoals Arts and Crafts in Den Haag en Legrand in Amsterdam verkochten de producten. Er werd over Onder den Sint Maarten geschreven in vakliteratuur en Pool exposeerde zijn meubels in de grotere steden. In Zaltbommel had hij te weinig ruimte om de grote vraag naar zijn producten. In 1902 kon hij de bekendere werkplaats van Amstelhoek in Haarlem overnemen. Eerder waren bekende ontwerpers als Jan Eisenloeffel (1876-1957) en Willem Penaat (1875-1957) daar werkzaam en hun ontwerpen moeten Pool hebben aangesproken. Met de overname breidde het bedrijf dus uit.
Ook in het buitenland werd Onder den Sint Maarten bekend. Pool stuurde een complete slaapkamer in voor de 'Eerste internationale tentoonstelling van moderne decoratieve kunst' in Turijn in 1902. De inzending werd geroemd om de ‘strenge en logische vorm’ en de eenvoudige versiering ‘met ingelegde stukjes ivoor’. Het bedrijf verkocht zijn producten in filialen in Parijs, Amsterdam en Rotterdam en leverde meubels en koperwerk in Europa, de Verenigde Staten en Nederlands-Indië.
Vanaf 1905 begon de populariteit van de strakke geometrische vormen af te nemen. De vormgeving was niet vernieuwend meer. De interesse verschoof vanaf 1910 naar de ouderwetse stijlen, zoals Oud-Hollandse en Oud-Engelse meubels. Ook het koperwerk hoefde niet meer strak en modern te zijn. Mede door de economische malaise na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) en de crisis van de jaren ’30, raakte het bedrijf in de problemen. In 1936 werd de vestiging in Haarlem opgeheven en na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kwam er in 1941 een einde aan het bedrijf. Johan Adam Pool zelf overleed op 28 november 1948 in Rotterdam.
 

Tipje van de sluier: foto van één van de tentoonstellingsruimtes
Tipje van de sluier: foto van één van de tentoonstellingsruimtes

Tentoonstelling 1 juni t/m 1 september 2019

Met de tentoonstelling wil Museum Stadskasteel Zaltbommel de bezoeker laten kennismaken met de moderne wereld van Onder den Sint Maarten. Het museum toont een groot deel van de meubelen en het koperwerk uit de eigen collectie, aangevuld met bijzondere bruiklenen van verschillende particulieren, waaronder zeldzame klokken, design koperwerk en allerhande huisraad. De tentoonstelling is verdeeld over twee locaties. In het museum wordt kort de geschiedenis van Onder den Sint Maarten geschetst. Daarna kan de bezoeker zich in het prachtige Art Nouveau pand aan de Waalbandijk 2 te Zaltbommel volledig onderdompelen in een Onder den Sint Maarten interieur en zich even in 1900 wanen.
 
Raadpleeg ook de website van het museum voor informatie over de locaties, openingstijden, overige tentoonstellingen en meer: www.stadskasteelzaltbommel.nl