De koppelaarster (1625) - Gerard van Honthorst

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

Gerard van Honthorst (1592-1656), De koppelaarster, 1625, olieverf op paneel (walnotenhout), 71 x 104 cm, Centraal Museum, Utrecht
Gerard van Honthorst (1592-1656), De koppelaarster, 1625, olieverf op paneel (walnotenhout), 71 x 104 cm, Centraal Museum, Utrecht
Kunstenaar Gerard van Honthorst
Land Nederland
Stijl / Stroming / Periode Utrechts caravaggisme, 
barok / 17 eeuw
Locatie / Museum Centraal Museum,
Utrecht

De stad Rome met haar culturele rijkdom inspireert veel schilders tot een artistieke pelgrimage. Ook de Utrechters Gerard van Honthorst, Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen, van wie het Centraal Museum Utrecht verschillende werken in de collectie heeft, ondernemen de lange, avontuurlijke reis naar het toenmalige epicentrum van de kunst. Het is een barre tocht van ruim drieduizend kilometer die de mannen ondernemen, net als veel andere schilders uit België, Frankrijk en Spanje. In Rome maken ze kennis met Michelangelo Merisi, beter bekend als Caravaggio. Zijn gebruik van clair-obscur en realistische weergave doen hem uitgroeien tot een veelbesproken kunstenaar. Wat de Utrechters zien en leren van Caravaggio drukt een onuitwisbaar stempel op hun ontwikkeling. Het werk van de Utrechtse Caravaggisten, zoals ze worden genoemd, kan worden gezien als de schakel tussen de Italiaanse barokkunst van Caravaggio en dat van de grote schilders uit de Hollandse Gouden Eeuw, zoals Frans Hals, Rembrandt en Vermeer.

Gerard van Honthorst opende na een verblijf in de Utrechtse stadswijk de Snippenvlucht een succesvol atelier aan het Domplein met vele leerlingen. Hij schildert er genrestukken, historiestukken en portretten. Hij werkt onder andere in opdracht voor het Britse en Nederlandse vorstenhuis.
Honthorst specialiseert zich onder meer in het schilderen van taferelen met een verborgen lichtbron. Zoals op dit schilderij De Koppelaarster goed is te zien. Het is een van de bekendste werken van Honthorst en een van de topstukken uit de collectie van het Centraal Museum. Links in beeld zien we een oudere vrouw, de koppelaarster, die dames van lichte zeden in contact brengt met klanten. Rechts in beeld zien we een prostituee. Ze is als zodanig herkenbaar vanwege haar diepe decolleté, haar uitbundig gekleurde kledij en vanwege de veren, die in haar haar zijn gestoken. In het midden zien we een klant op de rug, die enkele munten in zijn hand heeft. De lach van het meisje wijst erop dat de koppelaarster er in is geslaagd de twee voor tijdelijk met elkaar te verbinden. De luit, die ze bij de hals in haar hand vasthoudt, had in de zeventiende eeuw een specifieke seksuele betekenis. De veren in het haar staan symbool voor de lichtzinnigheid van haar vak. Het genrestuk met een koppelaarster of met een vrouw, die een man verleid was een populair thema in de kunst van de zestiende en zeventiende eeuw. Soms werd het gekoppeld aan een Bijbels verhaal, bijvoorbeeld aan dat van de gelijkenis van de Verloren zoon uit het Nieuwe Testament. Het onderwerp leent zich perfect voor een scène bij kaarslicht. Taferelen die zich 's nachts afspelen bij het licht van een enkele kaars of toorts waren de specialiteit van 'Gherardo delle Notte', zoals de kunstenaar door bewonderaars in Rome werd genoemd. De dramatiek van de tegelijkertijd realistisch aandoende lichtval van Caravaggio inspireerde de Utrechtse kunstenaar tot het schilderen van scènes bij kunstmatig licht. Met zijn nachtstukken verwierf hij naam en faam, zowel in Italië als in het Noorden van Europa. 
Zie voor vergelijkbare thematiek en lichtval van Van Honthorst ook Het concert uit 1623 en De soldaat en het meisje van omstreeks 1621.