Parmigianino (1503-1540)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

De jong gestorven kleine Parmezaan

door: Sander Kletter

De uit Parma afkomstige Girolamo Francesco Maria Mazzola werd als kunstschilder opgeleid door zijn ooms Piero Ilario Mazzola en Michele Mazzola. De kunstenaar is beter bekend als Parmigianino, dat 'kleine Parmezaan' betekent. Toen Antonio da Correggio na 1518 in Parma verbleef, kwam de jonge kunstenaar onder diens invloed. Hij ontwikkelde een maniëristische stijl, zoals kenmerkend is voor de meest vooruitstrevende kunstenaars van zijn tijd. Samen met Bronzino, Antonio da Correggio, Jacopo da Pontormo, Tintoretto en Paolo Veronese wordt Parmigianino tot de belangrijkste vertegenwoordigers van het maniërisme gerekend. Aan zijn werk wordt een geraffineerde sensualiteit toegedicht.

Parmigianino (1503-1540), De Heilige Stefanus en Laurentius van Rome, ca. 1523, fresco, San Giovanni Evangelista in Parma
Parmigianino (1503-1540), De Heilige Stefanus en Laurentius van Rome, ca. 1523, fresco, San Giovanni Evangelista in Parma

Bekende vroege werken van Parmigianino zijn de fresco's die hij schilderde voor de San Giovanni Evangelista kerk in Parma, zoals het fresco van De Heilige Stefanus en de Heilige Laurentius van omstreeks 1523 (zie afbeelding hierboven). Een meesterwerk uit zijn beginperiode is Zelfportret in een convexe spiegel, dat behoort tot de topstukken van het Kunsthistorisches Museum in Wenen.
Tussen 1523 en 1527 woont en werkt Parmigianino in Rome, waar hij de schilderkunst bestudeert van Sebastiano del Piombo, Rafaël en Giulio Romano. Al snel heeft hij succes in de stad en hij wordt door velen zelfs beschouwd als 'de wedergeboorte van Rafaël.' In het laatste jaar van zijn verblijf in Rome schildert hij onder meer Het visioen van de Heilige Hiëronymus, voor de kerk San Salvatore in Lauro, dat thans kan worden bewonderd in de National Gallery in Londen. In dit schilderij, dat tot de hoogtepunten van zijn oeuvre wordt gerekend, zijn de kenmerken van het maniërisme goed te zien. De voorovergebogen overdreven gedraaide lichaamshouding van Johannes de Doper op de voorgrond is kenmerkend voor hoe de Italiaanse maniëristen het menselijk lichaam inzetten. In het schilderij zijn de elegante gesticulerende handen van vrijwel alle figuren opvallend. Een speciale hoofdrol lijkt daarbij toebedeeld aan de vingers, die allemaal iets schijnen te moeten doen. Ze wijzen, zijn soms wel heel erg merkwaardig gebogen of verkrampt. Het langgerekte lijf van het Christuskind is kenmerkend voor het maniërisme van Parmigianino. Dat hij bovendien lijkt te balanceren op zijn rechterbeen, of in beweging is en een stap vooruit lijkt te willen zetten, valt onder het hoofdstuk experimenten met lichaamshoudingen waar de kunstschilders van het maniërisme om bekend staan.
Vanwege de Plundering van Rome (Il Sacco di Roma) door 25.000 ongedisciplineerde Duitse en Spaanse soldaten in mei 1527, moet Parmigianino de stad ontvluchten. Het is een van de momenten dat zijn ontwikkeling als kunstenaar wordt onderbroken door oorlog. Hij woont en werkt vervolgens ongeveer drie jaar in de Noord-Italiaanse stad Bologna. Hij maakt er onder meer het bekende Madonna met de roos, een meesterwerk uit de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden. In 1530 keert hij weer terug in zijn geboorteplaats Parma. Als belangrijkste werk van Parmigianino uit zijn laatste levensfase aldaar geldt Maria met het Kind en de engelen, dat beter bekend staat als Madonna met de lange nek. Het is een stijlicoon van het Italiaanse maniërisme, behorend tot de absolute hoogtepunten uit de collectie van museum het Uffizi in Florence.

Parmigianino (1503-1540), Het Bardi altaarstuk, ca. 1521, tempera op paneel, 203 x 130 cm, Santa Maria kerk, Bardi (Parma)
Parmigianino (1503-1540), Het Bardi altaarstuk, ca. 1521, tempera op paneel, 203 x 130 cm, Santa Maria kerk, Bardi (Parma)

ZUIVER MANIËRIST

Parmigianino is niet oud geworden, hij sterft door koorts in 1540 op 37-jarige leeftijd in het plaatsje Casalmaggiore, even ten Noorden van Parma. Zijn uitzonderlijke talent werd gedurende zijn leven echter steeds erkend. Op 18-jarige leeftijd voltooide hij al het hoogwaardige Bardi altaarstuk. Daarna voerde hij nog verschillende andere grote opdrachten uit. Hij was een uitstekend tekenaar en een van de eerste Italiaanse kunstenaars die zelf etsen en houtsneden drukte. Naast genoemde werken maakte hij bovendien een aantal kunsthistorisch gezien belangrijke portretten. Deze waren vernieuwend omdat de geportretteerde voor drie kwart of zelfs in zijn/haar volle lengte werd afgebeeld. Dat laatste was iets dat tot dan toe in de regel uitsluitend voorbehouden was geweest aan personen van koninklijken bloede. Met deze portretten zette de kunstenaar een trend. Parmigianino is een van de weinige kunstenaars, wiens carrière geheel samenvalt met de periode van het maniërisme. Vandaar dat zijn oeuvre vaak wordt beschouwd als een van de zuiverste manifestaties van deze stijl.