Tomasso Masaccio (1401-1428)

1400+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

door: Sander Kletter

Masaccio kwam op 21 december 1401 ter wereld in het dorpje San Giovanni Valdarno, in Toscane in de provincie Arezzo. Zijn volledige naam luidde Tommaso di ser Giovanni di Mone Cassa. Hij geldt als een van de eerste wegbereiders van de nieuwe stijl van de renaissance in de vroege 15e eeuw, samen met architect Filippo Brunelleschi (1377-1446) en beeldhouwer Donatello (1386-1466).

Masaccio (1401-1428), Heilige Drie-eenheid, met Maria, de Heilige Johannes en schenkers, ca. 1425-27, fresco, 667 x 317 cm, Santa Maria Novella, Florence
Masaccio (1401-1428), Heilige Drie-eenheid, met Maria, de Heilige Johannes en schenkers, ca. 1425-27, fresco, 667 x 317 cm, Santa Maria Novella, Florence

Masaccio begon zijn opleiding bij de schilder Masolino di Panicale (1383-1447). Beslissend voor zijn ontwikkeling was echter de beeldhouwkunst van Donatello, die zich voor zijn werk oriënteerde op de klassieke naakte beelden van de Grieken en Romeinen. Bovendien liet Masaccio zich leiden door de door Brunelleschi opgestelde regels van het perspectief. Masaccio combineerde een drietal inzichten en vaardigheden, die zijn kunst vernieuwend maakten ten op zichtte van die van schilders voor hem uit de Middeleeuwen. Op de eerste plaats bleek hij als een der eersten in de West-Europese kunstgeschiedenis in staat om anatomisch overtuigende naakte mensfiguren af te beelden. Op de tweede plaats zag hij kans om deze figuren met behulp van licht en schaduw een suggestief volume, 'plasticiteit', te geven. En op de derde plaats combineerde hij deze twee belangrijke vernieuwingen met een eenvoudige maar kloppende toepassing van het lineair perspectief, zodat er in zijn werken een ruimtelijkheid ontstond, die nog niet eerder in de schilderkunst was vertoond. Volgens Giorgio Vasari (1511-1574), kunstenaar, architect en historicus en de eerste die een boek publiceerde over de renaissance, was Masaccio de beste schilder van zijn generatie. Bekend is zijn Heilige Drie-eenheid van omstreeks 1425-27 (zie afbeelding op deze pagina), waarin hij een perspectivisch gewelf had geconstrueerd. Enkele jaren eerder volgde Masaccio echter nog de tradities van de gotiek. Dat is goed te zien op het vroegste werk dat van Masaccio bekend is, het San Giovenale triptiek uit 1422. Op het middenpaneel is Maria afgebeeld op een troon, voor een haar volledig omringende gouden achtergrond. Volgens de middeleeuwse traditie moest dit goud het goddelijk licht symboliseren. Van een overtuigende ruimtewerking is in dit schilderij nog geen sprake.
 

Masaccio (1401-1428), De verdrijving van Adam en Eva uit de Hof van Eden, 1426-28, fresco, 208 x 88 cm, Brancaccikapel, Santa Maria del Carmine, Florence
Masaccio (1401-1428), De verdrijving van Adam en Eva uit de Hof van Eden, 1426-28, fresco, 208 x 88 cm, Brancaccikapel, Santa Maria del Carmine, Florence

BRANCACCI-KAPEL FLORENCE

De fresco's, die Masaccio voor de Brancacci kapel van de Santa Maria del Carmine in Florence maakte, worden als zijn belangrijkste beschouwd. Zijn leermeester Masolino had de opdracht ter decoratie in 1425 gekregen van de Florentijnse zijdehandelaar Felice di Michele Brancacci, die de kapel had laten bouwen. Masolino schakelde zijn voormalige leerling in om hem te helpen. Masaccio schilderde een serie fresco's met de thema's 'De schepping' en 'Het leven van Petrus', waarvan het fresco De cijnspenning van omstreeks 1426 als een van de absolute hoogtepunten van zijn oeuvre wordt beschouwd. Halverwege het werk vertrok Masolino naar Hongarije, waar hij aan het hof ging schilderen van de koning. De opdracht voor de Brancaccikapel werd overgedragen aan Masaccio. Een ander fresco uit de kapel De verdrijving van Adam en Eva uit de Hof van Eden behoort tot de eerste realistische naaktschilderingen van de vijftiende eeuw. Ook dit fresco geldt als een kunsthistorisch gezien iconisch werk van Masaccio zijn hand. Nooit eerder was een kunstenaar er in geslaagd om de smart van het uit het paradijs verdreven echtpaar zo emotioneel voelbaar te maken. Met die expressieve kracht zou Masaccio nog eeuwenlang kunstenaars inspireren, onder wie zijn landgenoot Michelangelo, bijna een eeuw later, voor zijn plafondfresco's in de Sixtijnse kapel van de St. Pietersbasiliek in Rome. Masaccio zou zijn indrukwekkende frescoserie in de Brancacci kapel overigens nooit afmaken. In 1428 vertrok hij nog tijdens de werkzaamheden naar Rome, waar hij vermoedelijk ook is gestorven.