Jacopo da Pontormo (1494-1557)

1100+ mensen volgen Art Salon Holland op Facebook, dat wil jij toch niet missen?

EEN VROEGE MANIËRIST IN FLORENCE


door: Sander Kletter

Jacopo Carucci, geboren op 24 of 25 mei 1494 in het plaatsje Pontormo bij Empoli in Toscane, zou als kunstschilder door het leven gaan als Jacopo da Pontormo, ook wel kort aangeduid als Pontormo. Hij was de zoon van een kunstschilder, maar ging tevens in de leer bij toonaangevende kunstenaars als Leonardo da Vinci, Piero di Cosimo en Andrea del Sarto. Pontormo bleek het nodige in zijn mars te hebben.

Kunsthistorisch gezien geldt hij als de leidende figuur in de overgang van de hoogrenaissance naar het maniërisme in de stad Florence. Dat vond plaats in de jaren twintig van de zestiende eeuw. Hij schiep zowel religieuze taferelen voor kerken en kloosters (te zien in en rondom Florence) als wereldlijke werken, zoals muurschilderingen en portretten in opdracht, voor welvarende stadsgenoten.

Jacopo da Pontormo (1494-1557), Kruisafneming van Christus, 1525-28, olieverf op doek, 313 x 192 cm, Santa Felicità, Florence
Jacopo da Pontormo (1494-1557), Kruisafneming van Christus, 1525-28, olieverf op doek, 313 x 192 cm, Santa Felicità, Florence

Het eerste werk waarmee Pontormo zijn visitekaartje als kunstschilder afgaf realiseerde hij tussen 1514 en 1516 in de kruisgang van de renaissancebasiliek Santissima Annunziata in Florence. Het betreft het fresco Maria-Visitatie, dat onderdeel uitmaakt van een serie fresco's met de titel De beproeving van Maria. Het wordt gerekend tot de belangrijkere werken uit het begin van zijn carrière, waarin de invloed van Rafaël is terug te zien. Voor de kruisgang van het Kartuizerklooster Certosa del Galuzzo bij Florence schilderde Pontormo tussen 1522 en 1525 ook een fresco-cyclus. Het is gewijd aan de lijdensweg van Christus, waartoe het fresco Christus voor Pilatus behoort. Hij ontwikkelt zich stilistisch gezien echter verder. Het altaarstuk de Kruisafneming van Christus, dat de kunstenaar tussen 1525 en 1528 maakte voor de Santa Felicità-kerk in Florence, wordt beschouwd als het hoogtepunt van zijn religieuze kunst in de stijl van het maniërisme (zie afbeelding op deze pagina). Het doek vertoont alle stijlkenmerken, waar Pontormo zijn reputatie aan ontleent. Het toegepaste sterke kleurcontrast in duidelijk begrensde vormen was eerder vertoond. Zie daarvoor de fresco's, die Michelangelo maakte voor de Sixtijnse kapel in Rome. De robuustheid en gespierdheid van Michelangelo zijn mensfiguren maakt in het werk van Pontormo plaats voor delicate verfijning en elegantie. Zijn kleuren zijn bovendien licht en helder. Pontormo heeft tevens de neiging het gehele beeldvlak te vullen met bij voorkeur langgerekte mensfiguren. Kenmerkend is verder dat alle figuren met elkaar verbonden lijken te zijn. Bij de Kruisafneming van Christus lijkt het alsof de gehele afgebeelde groep in beweging is. De beweeglijkheid en de onderlinge relatie wordt versterkt door armgebaren en lichamelijk contact. Compositorisch wordt het een en ander nog versterkt door de gelijkelijk verdeelde kleuren, die in vrijwel alle personages terugkeren. Het geheel bestaat uit een gecompliceerd geordende monumentale kluwen van mensfiguren, die lijkt te zweven in een onduidelijk gedefinieerde ruimte. 

Naast zijn religieuze werken maakte Pontormo decoratieve kunstwerken, met de Griekse mythologie als inspiratiebron. Hij decoreerde onder meer de paleizen en villa's van de familie De' Medici, de machthebbers van Florence. Tussen 1520 en 1521 schilderde hij bijvoorbeeld het fresco Vertumnus en Pomona in de Villa Medicea di Poggio a Caiano. Een landhuis dat ongeveer 20 km ten Noord-Westen van Florence ligt, bij Prato. Vanaf 1531 was de familie De' Medici de belangrijkste opdrachtgever van Pontormo. De kunstenaar maakte tevens portretten, zoals het Portret van Cosimo de' Medici de oudere. Dit bekende portret van omstreeks 1518-20 bevindt zich in museum het Uffizi in Florence. In zijn portretkunst vallen de bewust uitgevoerde vervormingen op, die kenmerkend zijn voor het werk van vrijwel alle Italiaanse maniëristen. Met Parmigianino en Bronzino deelt Pontormo de hiervoor, bij de Kruisafneming van Christus, besproken voorliefde voor het proportioneel gezien verlengen van ledematen. Zie daarvoor ook het Portret van Francesca Capponi gekleed als Maria Magdalena uit 1527-29 en het portret Monsignor della Casa van omstreeks 1541-44, dat zich bevindt in de National Gallery of Art in Washington DC.