Wege der Weltweisheit: Die Hermannsschlacht (1978) - Anselm Kiefer

door Steven Kolsteren

Op een groot stuk papier van bijna drie bij vijf meter zijn met zwarte inkt en plakkaatverf boomstammen van verschillende dikte geschilderd. Op deze achtergrond van stammen zijn 24 portretten in houtdruk van mannen en één van een vrouw geplakt. De portretten verschillen in stijl, afmeting en achtergrond van elkaar; het lijken losse plaatjes uit een geschiedenisboek. In het midden bevindt zich een groot houtvuur, deels gedrukt en deels geschilderd met witte verf. De portretten zijn met elkaar verbonden door zwarte lijnen in de vorm van een web. Dit werk van Anselm Kiefer bevindt zich in het Groninger Museum.

 Anselm Kiefer, Wege der Weltweisheit: Die Hermannsschlacht, 1978, collectie Groninger Museum. (De afbeelding is ter beschikking gesteld door het Groninger Museum)
Anselm Kiefer, Wege der Weltweisheit: Die Hermannsschlacht, 1978, collectie Groninger Museum. (De afbeelding is ter beschikking gesteld door het Groninger Museum)

De titel van dit werk van Anselm Kiefer, Wege der Weltweisheit: Die Hermannsschlacht, verwijst naar de Duitse geschiedenis. De Hermannsschlacht vond in het jaar 9 na Chr. plaats in het Teutoburger Woud, toen de Cherusken onder leiding van Hermann, de Romeinse legioenen verpletterden. Vanaf dat moment bleven de Germaanse stammen onafhankelijk en in de loop der tijd, vooral sinds de Romantiek, is Hermann uitgegroeid tot de bevrijder die aan de basis stond van Duitsland. De afgebeelde personen zijn filosofen, schrijvers, kunstenaars en politieke figuren, die allen in zekere mate iets te maken hebben met de Hermannsschlacht. Zo verwerkten de toneelschrijvers Heinrich von Kleist en Christiaan Dietrich Grabbe elk het thema van de Hermannsslacht tot een toneelstuk dat verbanden legde met de politieke ontwikkelingen in hun eigen tijd. Behalve een historische gebeurtenis is deze slag ook een symbool van het Duits nationalistisch denken geworden. Door het propagandistisch gebruik van dit nationalistisch denken door de nazi’s in de eerste helft van de twintigste eeuw, heeft het een wrange bijsmaak gekregen. 
Kiefer houdt alle mogelijke interpretaties van het werk open. Het vuur kan vernietigen, maar kan ook de bron zijn van iets nieuws, als geestelijk vuur. Ook de zwarte lijnen kunnen op meerdere wijzen worden geduid: als jaarringen van een boom, of historische lijnen, of als een verstikkend web. Wat op het eerste gezicht een landschap, historiestuk of portrettengalerij lijkt te zijn, is een subjectieve reflectie op de geestelijke ontwikkeling geworden. De portretten worden in de loop der tijd doorkruist en vervuild, evenals het donkere bos. Kiefer doorbreekt het taboe op het beladen thema en levert een eigen bijdrage aan de verbeelding van dit aspect van de Duitse cultuurgeschiedenis.
Kiefer werd beschouwd als één van de voorgangers van het wilde schilderen in Duitsland van de jaren tachtig. Daarom had Frans Haks graag meerdere grote werken van Kiefer willen verwerven, maar dit was financieel onmogelijk. In 1979 had hij wel al het beschilderde fotoboek Der Feldweg gekocht, dat is gebaseerd op een publicatie van de Duitse filosoof Martin Heidegger, waarin de kijker via lege landschappen een huis wordt binnengeleid en uiteindelijk eindigt in zwarte duisternis. Wege der Weltweisheit bevindt zich sinds 1982 in het museum als langdurig bruikleen van een particulier.