De nachtmerrie (1781) - Henry Fuseli

Van onze redactie
     
Dit schilderij van de Zwitserse kunstenaar Johann Heinrich Füssli, in Engeland beter bekend als Henry Fuseli (1741-1825), past in de Engelse traditie van de tweede helft van de achttiende eeuw. De Engelse kunstenaars verbeeldden graag het sublieme, dat wil zeggen de menselijke emoties die verbonden zijn met angst, pijn en onzekerheid. Kunstenaars, die zich hiermee bezighielden waren naast Fuseli: de Ierse kunstenaar James Barry, de Britse visionair, schrijver, dichter, graficus en kunstschilder William Blake en de Amerikaan Benjamin West. Zie voor uitleg over het sublieme, het artikel over het schilderij The Cave of Despair van West.

Henry Fuseli, The Nightmare, 1781, olieverf op doek, 102 x 127 cm, Detroit Istitute of Arts, USA
Henry Fuseli, The Nightmare, 1781, olieverf op doek, 102 x 127 cm, Detroit Istitute of Arts, USA

De nachtmerrie (zie afbeelding) is misschien wel het meest succesvolle schilderij van Henry Fuseli, dat hem gelijk grote bekendheid gaf. Fuseli maakte een groot aantal varianten van het schilderij om de vele geïnteresseerde verzamelaars van zijn tijd te kunnen voorzien. 
We zien een jonge vrouw in een ongemakkelijke positie op bed liggen, terwijl ze gekweld wordt door een nachtmerrie. De nachtmerrie wordt veroorzaakt door het duivelachtige wezen, dat op haar onderbuik zit. We zien ook een wit paardenhoofd, met verschrikte blik, dat net - uit het donkere vertrek ernaast - door het gordijn de kamer lijkt binnen te komen. In het schilderij wordt een directe link gelegd tussen droom en seksualiteit. De jonge vrouw, een maagd, gesymboliseerd door haar witte gewaad, worstelt in haar nachtmerrie tegelijkertijd met het verlangen naar én de angst voor seksualiteit. Het monstertje, dat op haar zit, zou je kunnen zien als een symbool voor het mannelijk libido, terwijl het paard dat net op het punt staat door de gordijnen heen te breken zodoende de geslachtsdaad symboliseert.
Dergelijke thematiek, waarin een koppeling wordt gelegd tussen droomtoestanden en seksualiteit werd later in de kunstgeschiedenis aangesneden door Salvador Dali, Paul Delvaux en andere kunstenaars van het surrealisme. In dit verband is het leuk te vertellen, dat Sigmund Freud, de psychoanalyticus, die geobsedeerd was door droomduiding en de menselijke ontwikkeling en stoornissen met betrekking tot seksualiteit een reproductie op zijn werkkamer had hangen van De nachtmerrie van Fuseli. Theorieën van Freud, over het Oedipuscomplex, het Electracomplex, castratieangst, de anale en fallische fase vormden overigens een grote inspiratiebron voor de surrealisten.